Jeszcze kilkadziesiąt lat temu starzenie się społeczeństw postrzegano głównie jako problem. Dziś Organizacja Narodów Zjednoczonych przekonuje, że dłuższe życie ludzi jest przede wszystkim jednym z największych sukcesów cywilizacyjnych współczesnego świata. Prawdziwym wyzwaniem nie jest bowiem samo starzenie się populacji, lecz sposób, w jaki społeczeństwa i państwa reagują na tę zmianę.
Takie przesłanie płynie zarówno z najnowszych analiz ONZ dotyczących globalnych trendów demograficznych, jak i opublikowanego w czerwcu 2026 roku raportu Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (UNECE) zatytułowanego Changing the Narrative on Ageing and Older Persons („Zmieniając narrację o starzeniu się i osobach starszych”).
Autorzy dokumentu apelują o odejście od języka przedstawiającego starość jako zagrożenie, obciążenie lub nadchodzący kryzys. Ich zdaniem sposób, w jaki mówimy o starzeniu się, wpływa nie tylko na politykę publiczną, ale także na to, jak ludzie postrzegają własną przyszłość.
Świat starzeje się szybciej niż kiedykolwiek
Zmiany demograficzne zachodzą dziś w bezprecedensowym tempie. Liczba osób w wieku 65 lat i więcej rośnie szybciej niż jakakolwiek inna grupa wiekowa. Jednocześnie w wielu krajach spada liczba urodzeń, a długość życia wydłuża się dzięki postępowi medycyny, poprawie warunków życia i lepszej opiece zdrowotnej.
Według danych ONZ udział osób w wieku 65 lat i więcej na świecie wzrósł z 5,5 proc. populacji w 1974 roku do 10,3 proc. w 2024 roku. Prognozy wskazują, że do 2074 roku przekroczy 20 proc. Oznacza to, że co piąty mieszkaniec świata będzie miał co najmniej 65 lat. Jeszcze szybciej będzie rosła liczba najstarszych mieszkańców – osób po 80. roku życia.
Szczególnie dynamicznie proces ten przebiega obecnie w krajach rozwijających się. W przeciwieństwie do Europy Zachodniej czy Japonii mają one znacznie mniej czasu na dostosowanie systemów emerytalnych, ochrony zdrowia i usług społecznych do nowych realiów.
Koniec z „demograficzną bombą”
Zdaniem ekspertów UNECE problemem nie jest jednak sama zmiana struktury wieku społeczeństw, lecz sposób, w jaki się o niej mówi. W debacie publicznej starzenie się populacji często przedstawiane jest jako „demograficzna bomba zegarowa”, „srebrne tsunami” czy zagrożenie dla finansów publicznych. Takie określenia koncentrują uwagę wyłącznie na kosztach: wydatkach emerytalnych, rosnących potrzebach zdrowotnych czy kurczącej się liczbie osób w wieku produkcyjnym.
Autorzy raportu ostrzegają, że tego typu narracje utrwalają stereotypy i prowadzą do błędnych decyzji politycznych. Gdy starzenie się postrzegane jest przede wszystkim przez pryzmat zależności i kosztów, debata publiczna skupia się na krótkoterminowych problemach, zamiast szukać długofalowych rozwiązań. Wzrost liczby osób starszych jest przede wszystkim dowodem sukcesu rozwojowego społeczeństw – podkreślają eksperci ONZ. Ludzie żyją dłużej, a wskaźniki umieralności spadają. To osiągnięcie, a nie porażka.
Stereotypy mają realne konsekwencje
Raport UNECE zwraca uwagę, że sposób mówienia o starości nie jest wyłącznie kwestią języka. Narracje wpływają na postawy społeczne, politykę publiczną, rynek pracy, a nawet zdrowie samych osób starszych. W wielu kulturach starość nadal kojarzona jest z utratą sprawności, zależnością od innych i wycofaniem z życia społecznego. Takie przekonania prowadzą do ageizmu, czyli dyskryminacji ze względu na wiek.
Badania pokazują, że stereotypy dotyczące wieku mogą obniżać dobrostan psychiczny, ograniczać aktywność społeczną oraz wpływać na sposób, w jaki ludzie oceniają własne możliwości. Ageizm nie dotyka wyłącznie seniorów – osłabia również zaufanie i solidarność między pokoleniami.
Dlatego, zdaniem autorów raportu, zmiana narracji jest jednym z warunków budowania społeczeństw, w których ludzie mogą aktywnie uczestniczyć w życiu przez cały jego przebieg.
Seniorzy to nie koszt, lecz zasób
ONZ przypomina, że obraz osób starszych obecny w debacie publicznej coraz częściej rozmija się z rzeczywistością. Miliony seniorów pozostają aktywne zawodowo, angażują się w działalność społeczną, opiekują się wnukami, wspierają członków rodzin i uczestniczą w życiu lokalnych społeczności. W samej Unii Europejskiej około 41 milionów osób w wieku 55–64 lat jest aktywnych zawodowo, a wskaźnik zatrudnienia w tej grupie systematycznie rośnie od ponad dekady.
Osoby starsze wnoszą również ogromny wkład poprzez pracę nieodpłatną – opiekę nad bliskimi czy działalność wolontariacką. Dzięki temu wzmacniają więzi społeczne i odciążają systemy wsparcia. Coraz częściej dostrzegają to także ekonomiści. Światowe Forum Ekonomiczne określiło niedawno długowieczność jako jeden z najbardziej niedocenianych potencjalnych motorów wzrostu gospodarczego. Według ekspertów połączenie dłuższego życia, lepszego zdrowia i większego bezpieczeństwa finansowego może w najbliższych latach stworzyć możliwości gospodarcze liczone w bilionach dolarów.
Od zmiany języka do zmiany polityki
Autorzy raportu podkreślają jednak, że sama zmiana narracji nie wystarczy. Muszą za nią iść konkretne działania. ONZ wskazuje na potrzebę inwestowania w zdrowie, edukację i aktywność zawodową przez całe życie. Ważne jest również projektowanie usług publicznych, technologii i przestrzeni z myślą o osobach starszych, tak aby postępująca cyfryzacja nie prowadziła do ich wykluczenia.
UNECE rekomenduje także większe włączanie osób starszych w procesy decyzyjne, prezentowanie różnorodnych doświadczeń związanych ze starzeniem się oraz prowadzenie bardziej odpowiedzialnej komunikacji przez media i instytucje publiczne.
Polska również musi zmienić myślenie
Przesłanie raportu ma szczególne znaczenie dla Polski, która należy do krajów najszybciej starzejących się w Europie. Niska dzietność i wydłużająca się długość życia sprawiają, że udział osób starszych w społeczeństwie będzie systematycznie rósł przez kolejne dekady.
Dotychczas debata o starzeniu się koncentrowała się głównie na kosztach dla systemu emerytalnego i rynku pracy. Tymczasem ONZ zachęca do spojrzenia na tę zmianę w szerszej perspektywie.
Starzenie się społeczeństw nie jest przejściowym trendem, lecz jedną z najważniejszych przemian XXI wieku. To, czy stanie się ono problemem, czy szansą, zależy przede wszystkim od decyzji podejmowanych dziś.
Jak podkreślają autorzy raportu UNECE, starość powinna być postrzegana nie jako kryzys, lecz jako wspólne osiągnięcie społeczeństw. W świecie, w którym ludzie żyją coraz dłużej, najważniejszym zadaniem staje się stworzenie warunków, aby mogli pozostać zdrowi, aktywni i niezależni przez jak najdłuższy czas.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”
