Dostęp do internetu przestaje być główną barierą cyfrową dla osób starszych. Coraz większe znaczenie mają umiejętności, zaufanie do nowych technologii i zdolność korzystania z usług, które szybko zmieniają się pod wpływem sztucznej inteligencji. Z raportu OECD wynika, że choć różnice między pokoleniami w podstawowym korzystaniu z internetu stopniowo maleją, w przypadku generatywnej AI pozostają bardzo duże.
Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) opublikowała raport OECD Digital Economy and Society Outlook 2026. To kompleksowe opracowanie dotyczące przemian cyfrowych, rozwoju technologii, polityki państw oraz wpływu nowych rozwiązań na gospodarkę i społeczeństwo. Jedna z jego części, zatytułowana Growing older in the AI age („Starzenie się w epoce sztucznej inteligencji”), poświęcona jest sytuacji osób starszych w coraz bardziej cyfrowym świecie.
Autorzy analizują, w jaki sposób osoby w wieku 55–74 lat korzystają z internetu, bankowości elektronicznej, handlu internetowego, usług publicznych i informacji zdrowotnych. Przyglądają się również wykorzystaniu generatywnej sztucznej inteligencji, barierom utrudniającym jej przyjmowanie oraz możliwościom, jakie AI może stworzyć dla osób starszych. Przedział 55–74 lata jest w raporcie podstawową kategorią analityczną wykorzystywaną do badania tej grupy wiekowej.
Punktem wyjścia jest obserwacja, że starzenie się społeczeństw i rozwój technologiczny zachodzą równolegle. Wydłużanie życia i niska dzietność zmieniają strukturę demograficzną państw OECD, wywierając presję na rynek pracy, produktywność i finanse publiczne. Technologie cyfrowe, w tym sztuczna inteligencja, mogą częściowo łagodzić te konsekwencje, zwiększając produktywność i wspierając wzrost gospodarczy w warunkach kurczących się zasobów pracy. Warunkiem jest jednak to, aby ich korzyści nie były dostępne wyłącznie dla młodszych i lepiej wykształconych użytkowników.
Cyfrowe różnice między pokoleniami stopniowo maleją
Jednym z najważniejszych wniosków raportu jest zmniejszanie się różnic w podstawowym dostępie do internetu. W 2015 r. z sieci korzystało 58 proc. osób w wieku 55–74 lat w krajach OECD. Dziesięć lat później odsetek ten wynosił już 87 proc. W grupie osób w wieku 16–74 lat wzrósł w tym czasie z 81 do 94 proc.
Zmienia się również częstotliwość korzystania z internetu. W 2025 r. 78 proc. osób w wieku 55–74 lat łączyło się z siecią codziennie lub prawie codziennie. W ciągu dekady liczba starszych codziennych użytkowników internetu wzrosła o blisko 80 proc. Oznacza to, że internet stał się dla coraz większej części tej grupy elementem codziennego funkcjonowania, a nie tylko okazjonalnym narzędziem.
OECD zwraca uwagę na znaczenie zmian pokoleniowych. Osoby, które obecnie wchodzą w wiek sześćdziesięciu czy siedemdziesięciu lat, przez znaczną część życia zawodowego miały kontakt z technologiami cyfrowymi. Ich znajomość komputerów, internetu i urządzeń mobilnych jest z reguły większa niż w przypadku wcześniejszych generacji seniorów.
Nie oznacza to jednak, że problem wykluczenia cyfrowego samoczynnie zniknie. Technologie zmieniają się tak szybko, że nawet osoby mające wieloletnie doświadczenie w korzystaniu z internetu muszą nieustannie uczyć się nowych narzędzi, interfejsów i sposobów obsługi usług.
W praktyce oznacza to przesunięcie głównego problemu. Coraz rzadziej chodzi wyłącznie o to, czy dana osoba ma dostęp do sieci. Ważniejsze staje się to, czy potrafi samodzielnie i bezpiecznie korzystać z dostępnych w niej możliwości.
Usługi publiczne, bankowość i zakupy wciąż sprawiają trudności
Mimo poprawy podstawowych wskaźników aktywności cyfrowej osoby starsze nadal rzadziej niż osoby w wieku 16–74 lat korzystają z wielu usług internetowych. W 2025 r. 68 proc. osób w wieku 55–74 lat korzystało z internetu w kontaktach z administracją publiczną. W grupie 16–74 lata odsetek wynosił 81 proc. Co istotne, w połowie państw, dla których dostępne były dane, różnica między starszymi użytkownikami a ogółem badanej populacji powiększyła się. OECD wskazuje, że znaczenie ma nie tylko wiek, lecz także dostępność i przyjazność cyfrowych usług publicznych.
Widać również wyraźny postęp w korzystaniu z bankowości elektronicznej. W 2015 r. z usług bankowych przez internet korzystało 35 proc. osób w wieku 55–74 lat. W 2025 r. było ich już 62 proc. Dla porównania, w grupie 16–74 lata odsetek wynosił 72 proc.
Podobne zmiany zachodzą w handlu internetowym. W 2025 r. zakupów online dokonało 54 proc. osób w wieku 55–74 lat, wobec 28 proc. dekadę wcześniej. W grupie 16–74 lata zakupy internetowe robiło 72 proc. badanych.
Autorzy raportu zwracają uwagę, że aktywność starszych użytkowników w handlu internetowym ma w dużej mierze charakter jednostronny: częściej kupują, niż sprzedają. W 2025 r. produkty przez internet sprzedawało 14 proc. osób w wieku 55–74 lat, podczas gdy w grupie 16–74 lata było to 25 proc. Dekadę wcześniej odsetki te wynosiły odpowiednio 8 i 17 proc.
Tymczasem platformy cyfrowe i narzędzia wykorzystujące AI mogą ułatwiać również sprzedaż rzeczy używanych, produktów własnej pracy czy przedmiotów, których właściciele już nie potrzebują. Automatyczne tworzenie ofert, personalizowane rekomendacje i dynamiczne ustalanie cen mogą obniżać bariery wejścia na rynek internetowy.
Ważnym obszarem jest także zdrowie. W 2025 r. informacji zdrowotnych w internecie szukało 52 proc. osób w wieku 55–74 lat, wobec 62 proc. w grupie 16–74 lata. W ciągu dekady odsetek starszych użytkowników wykonujących tę czynność wzrósł o 20 punktów procentowych, podczas gdy w całej grupie 16–74 lata wzrost wyniósł 14 punktów procentowych.
Rozwijają się również telemedycyna i narzędzia wykorzystujące sztuczną inteligencję, między innymi do wstępnej oceny objawów czy personalizowania rekomendacji zdrowotnych. OECD przywołuje badanie Haddada i Bhata z 2025 r., wskazujące, że po uwzględnieniu innych czynników osoby powyżej 50. roku życia mogą być nawet o 30 proc. mniej skłonne do korzystania z telemedycyny.
Sztuczna inteligencja. Największa różnice między pokoleniami
Najbardziej wyraziste różnice między pokoleniami dotyczą generatywnej sztucznej inteligencji. W 2025 r. z narzędzi takich jak ChatGPT, Copilot, Gemini, LLaMA, Midjourney czy DALL-E korzystało średnio 37 proc. osób w wieku 16–74 lat w państwach OECD. W przypadku osób w wieku 55–74 lat było to zaledwie 14 proc. Dla porównania, w grupie 16–24-latków odsetek wynosił 68 proc. Młodzi byli więc niemal pięciokrotnie bardziej skłonni do korzystania z generatywnej AI niż osoby starsze. Jeszcze mniejsze wykorzystanie odnotowano wśród osób po 75. roku życia – w państwach OECD, dla których dostępne były dane, z tej technologii korzystał zaledwie 1 proc. badanych.
Dlaczego starsi użytkownicy rzadziej sięgają po sztuczną inteligencję? OECD wskazuje kilka przyczyn. Najczęściej deklarowanym powodem jest brak dostrzeganej potrzeby korzystania z takich narzędzi. W 2025 r. odpowiedziało tak 43 proc. osób w wieku 55–74 lat. Wśród młodych, w wieku 16–24 lat, odsetek wynosił 25 proc. Kolejne 12 proc. starszych respondentów wskazało na brak odpowiednich umiejętności, a 9 proc. nie wiedziało o istnieniu tej technologii.
Różnice dotyczą również nastawienia do AI. Starsze grupy wiekowe częściej niż młodzi użytkownicy sceptycznie oceniają jej wpływ na własne życie. Badanie OECD Truth Quest z 2024 r. wykazało, że w grupach 55–64 lata oraz 65 lat i więcej wskaźnik netto odpowiedzi dotyczących przekonania o pozytywnym wpływie AI na życie był ujemny i wynosił odpowiednio minus 10,3 oraz minus 11,2 punktu procentowego. Nie oznacza to, że taki odsetek badanych miał negatywne zdanie o sztucznej inteligencji. Jest to różnica między pozytywnymi i negatywnymi ocenami.
Nie można jednak traktować osób starszych jako jednorodnej grupy. Inne potrzeby i doświadczenia mają osoby aktywne zawodowo, inne osoby zbliżające się do emerytury, a jeszcze inne ludzie od wielu lat nieuczestniczący w rynku pracy. Różnią się także ich kompetencje, motywacje i gotowość do poznawania nowych technologii.
AI może ułatwiać samodzielne życie
Niski poziom wykorzystania sztucznej inteligencji przez osoby starsze nie oznacza, że technologia ta ma dla nich niewielkie znaczenie. Przeciwnie – autorzy raportu wskazują na wiele zastosowań, które mogą poprawiać dostępność usług i wspierać samodzielność. Sztuczna inteligencja może umożliwiać dostosowywanie interfejsów do potrzeb użytkownika: powiększać tekst, upraszczać układ strony, ograniczać liczbę kroków potrzebnych do wykonania zadania czy dostosowywać sposób prezentowania informacji. Systemy konwersacyjne pozwalają komunikować się z usługami za pomocą naturalnego języka, bez konieczności poruszania się po skomplikowanych menu i zapamiętywania kolejnych procedur.
Znaczenie mogą mieć również sterowanie głosem, spersonalizowane podpowiedzi i instrukcje prowadzące użytkownika krok po kroku przez poszczególne czynności. Takie rozwiązania mogą ograniczać trudności związane ze słabszym wzrokiem, ograniczeniami sprawności manualnej czy problemami z zapamiętywaniem kolejnych etapów obsługi.
W tym ujęciu AI nie musi być kolejną technologiczną barierą. Odpowiednio zaprojektowana może wręcz ułatwiać korzystanie z narzędzi cyfrowych osobom, dla których tradycyjne interfejsy są mało intuicyjne. Warunkiem jest jednak uwzględnienie potrzeb starszych użytkowników już na etapie projektowania i testowania rozwiązań. Nie wystarczy stworzyć narzędzia, a następnie oczekiwać, że każdy nauczy się z niego korzystać.
AI może wspierać również zdrowie fizyczne i samodzielne funkcjonowanie. Technologie przetwarzania mowy na tekst i tekstu na mowę, systemy wspomagające pamięć, inteligentne przypomnienia czy ciągłe monitorowanie stanu zdrowia mogą kompensować niektóre ograniczenia sensoryczne i poznawcze. W opiece zdrowotnej i długoterminowej narzędzia do zdalnego monitorowania mogą uzupełniać pracę personelu, umożliwiać wcześniejsze wykrywanie zagrożeń i ograniczać konieczność częstych podróży do placówek medycznych.
Autorzy wskazują także na potencjał robotyki wspomagającej, inteligentnych systemów domowych i urządzeń połączonych z internetem. Mogą one pomagać w codziennych czynnościach, monitorować stan zdrowia i wspierać niezależne życie. Rozwój pojazdów autonomicznych mógłby natomiast w przyszłości ułatwić przemieszczanie się osobom, które z powodu ograniczeń zdrowotnych nie mogą już samodzielnie prowadzić samochodu.
Nowe technologie, nowe zagrożenia
Raport OECD nie ogranicza się do przedstawienia korzyści. Autorzy zwracają uwagę, że rozwój sztucznej inteligencji może również zwiększać ryzyko oszustw i manipulacji. Szczególnie niebezpieczne są możliwości klonowania głosu i tworzenia realistycznych materiałów typu deepfake. Przestępcy mogą wykorzystywać te narzędzia do podszywania się pod członków rodziny, znajomych lub przedstawicieli instytucji. Dzięki AI oszustwa mogą być bardziej wiarygodne, spersonalizowane i prowadzone na większą skalę.
OECD zwraca uwagę, że osoby starsze mogą być szczególnie narażone na niektóre z tych zagrożeń ze względu na przeciętnie niższy poziom kompetencji cyfrowych, a w części przypadków także ograniczenia poznawcze i większą podatność emocjonalną. Znaczenie ma również samotne zamieszkiwanie. W 2022 r. 31 proc. mieszkańców państw OECD w wieku 65 lat i więcej mieszkało samotnie. Samotne zamieszkiwanie może wiązać się z mniejszą liczbą codziennych kontaktów i ograniczonym dostępem do nieformalnego wsparcia, co utrudnia weryfikowanie podejrzanych wiadomości czy próśb o pomoc.
Zagrożenie nie ogranicza się jednak do indywidualnych oszustw. Sztuczna inteligencja coraz częściej jest wykorzystywana do podejmowania lub wspierania decyzji w obszarach istotnych dla życia osób starszych: ochronie zdrowia, opiece długoterminowej, systemach emerytalnych, świadczeniach społecznych i finansach.
Jeśli dane wykorzystywane do trenowania algorytmów nie odzwierciedlają doświadczeń i potrzeb starszych użytkowników, systemy mogą działać wobec nich mniej skutecznie lub prowadzić do błędnych klasyfikacji. Osoby starsze mogą być niedostatecznie reprezentowane w zbiorach danych, ponieważ rzadziej korzystają z niektórych usług cyfrowych.
Dlatego OECD podkreśla znaczenie testowania systemów AI pod kątem nieprzewidzianych skutków, jakości danych i możliwych uprzedzeń. Technologie wykorzystywane w usługach podstawowych powinny być sprawdzane w warunkach uwzględniających zróżnicowane możliwości i doświadczenia użytkowników.
Edukacja cyfrowa to nie tylko nauka obsługi komputera
W końcowej części analizy OECD przedstawia kierunki działań, które mogą zwiększyć udział osób starszych w cyfrowej transformacji. Autorzy wskazują na cztery powiązane obszary.
Pierwszym jest rozwijanie kompetencji cyfrowych wykraczających poza podstawową obsługę urządzeń i internetu. Korzystanie z AI wymaga bowiem umiejętności wyszukiwania i oceny informacji, komunikowania się w sieci, rozpoznawania zagrożeń oraz poruszania się po zmieniających się interfejsach. Samo nauczenie się obsługi konkretnej aplikacji nie wystarczy, jeżeli użytkownik nie potrafi ocenić wiarygodności uzyskanej odpowiedzi lub rozpoznać próby oszustwa.
Drugim obszarem jest zwiększanie świadomości możliwości, jakie daje sztuczna inteligencja. Nie chodzi o przekonywanie wszystkich do korzystania z każdego nowego narzędzia, lecz o pokazywanie praktycznych zastosowań, które mogą być przydatne w codziennym życiu.
Trzeci obszar dotyczy projektowania bardziej dostępnych usług cyfrowych. OECD zaleca uwzględnianie starszych użytkowników w procesie tworzenia i testowania rozwiązań. Ich doświadczenia powinny być brane pod uwagę nie dopiero po wdrożeniu systemu, ale już na etapie jego projektowania. Jednocześnie cyfryzacja nie powinna oznaczać całkowitej rezygnacji z tradycyjnych kanałów obsługi. Dostęp do usług podstawowych musi być możliwy również poza internetem – dla osób, które z powodu stanu zdrowia, ograniczeń funkcjonalnych lub braku odpowiednich umiejętności nie mogą korzystać z rozwiązań cyfrowych.
Czwarty obszar dotyczy jakości danych i badań. Autorzy podkreślają, że wciąż brakuje porównywalnych informacji na temat korzystania z technologii przez osoby w wieku 75 lat i więcej. Bez lepszych danych trudno oceniać skalę problemów, rozpoznawać potrzeby i projektować skuteczne działania.
Cyfrowa polityka senioralna musi nadążać za technologią
Raport OECD pokazuje, że problem wykluczenia cyfrowego osób starszych nie znika, lecz zmienia swoją postać. Jeszcze niedawno podstawowym wyzwaniem było zapewnienie dostępu do internetu i nauczenie obsługi komputera. Dziś coraz większe znaczenie ma zdolność korzystania z usług cyfrowych, oceny informacji, ochrony przed oszustwami i odnajdywania się w świecie, w którym sztuczna inteligencja staje się elementem codziennych narzędzi.
Nie wystarczy więc mierzyć postępów liczbą osób posiadających smartfony czy dostęp do sieci. Równie ważne jest to, czy potrafią one samodzielnie załatwić sprawę urzędową, skorzystać z bankowości, uzyskać wiarygodną informację zdrowotną i bezpiecznie posługiwać się nowymi technologiami.
Wnioski z raportu mają znaczenie również dla polityki senioralnej. Edukacja cyfrowa nie może być jednorazowym projektem ani ograniczać się do nauki podstawowych czynności. Powinna uwzględniać tempo zmian technologicznych, zróżnicowanie potrzeb osób starszych oraz rozwój kompetencji związanych z bezpieczeństwem i krytyczną oceną informacji.
Najważniejsze jest jednak to, by cyfryzacja nie oznaczała przymusu. Rozwijanie usług internetowych i narzędzi opartych na AI powinno iść w parze z zachowaniem dostępnych alternatyw. Technologia ma zwiększać samodzielność i wybór, a nie stawać się warunkiem dostępu do podstawowych usług.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”
