Sejm jednogłośnie przyjął ustawę o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. Nowe przepisy mają stworzyć ustawowy system usług asystenckich. Z rozwiązania będą mogły korzystać osoby od 18. do 65. roku życia, które spełnią określone kryterium potrzeby wsparcia. Sejm odrzucił jednak poprawki przewidujące rozszerzenie prawa do asystencji na osoby powyżej 65. roku życia.
Nowy system asystencji
Sejm przyjął ustawę o asystencji osobistej 18 września. Za jej uchwaleniem opowiedzieli się wszyscy obecni na sali posłowie. Ustawa trafi teraz do Senatu. Prace nad ustawowym uregulowaniem asystencji osobistej trwają od 2024 roku, kiedy do Sejmu wpłynął prezydencki projekt ustawy. W 2025 roku dołączyły do niego dwa kolejne projekty: poselski oraz rządowy. Wszystkie trzy projekty były następnie rozpatrywane wspólnie, a projektem wiodącym stał się projekt rządowy.
Obecnie asystencja osobista jest finansowana przede wszystkim w ramach czasowych programów kierowanych do samorządów i organizacji pozarządowych. Nowa ustawa ma stworzyć system ustawowy, w którym usługa będzie organizowana w każdym powiecie – bezpośrednio przez samorząd albo za pośrednictwem organizacji pozarządowej.
Według szacunków Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z usług asystentów będzie mogło docelowo korzystać około 100 tys. osób z niepełnosprawnościami. Ustawa ma wejść w życie w 2028 roku, czyli rok później niż pierwotnie planowano.
Kto będzie mógł korzystać z asystencji?
W pierwszym etapie prawo do asystencji będzie przysługiwać osobom od ukończenia 18. do ukończenia 65. roku życia, które mają decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia na poziomie co najmniej 80 punktów. Od 2030 roku system ma zostać rozszerzony także na młodzież od 13. roku życia.
Osoba dorosła będzie mogła otrzymać od 20 do 240 godzin asystencji miesięcznie, w przypadku osób od 13. do 18. roku życia będzie to od 20 do 80 godzin miesięcznie. Pełny wymiar godzin dla dorosłych nie zacznie jednak obowiązywać od razu: w 2028 roku maksymalna miesięczna liczba godzin wyniesie 200, w 2029 roku – 220, a docelowe 240 godzin będzie dostępne w kolejnych latach.
Asystent będzie mógł pomagać m.in. w przemieszczaniu się, robieniu zakupów, załatwianiu spraw, dotarciu do lekarza, szkoły czy pracy, a także w innych codziennych czynnościach. Celem usługi jest również umożliwienie osobie z niepełnosprawnością większego udziału w życiu społecznym, edukacji i aktywności zawodowej.
Jak będzie przyznawane wsparcie?
Prawo do asystencji będzie przyznawane w drodze decyzji administracyjnej. Przy ustalaniu zakresu wsparcia mają być brane pod uwagę m.in. samoocena potrzeb osoby z niepełnosprawnością, bezpośredni wywiad oraz wynik oceny poziomu potrzeby wsparcia.
Osoba uprawniona będzie mogła wskazać asystenta. Jeżeli będzie chciała, aby kandydata zaproponował jej realizator usługi, ten ma przedstawić co najmniej dwie osoby w ciągu 30 dni od uzyskania zgody na takie rozwiązanie.
Ustawa przewiduje możliwość wykorzystania części niewykorzystanych godzin w kolejnym miesiącu. Będzie można przenieść do 50 proc. miesięcznego limitu, ale nie więcej niż 100 godzin. Niewykorzystane godziny nie będą natomiast przechodzić na kolejny rok. Sejm przyjął również poprawkę klubu Razem, wydłużającą maksymalny okres obowiązywania decyzji przyznającej asystencję z trzech do pięciu lat.
Największy spór: granica 65 lat
Jednym z najbardziej dyskutowanych elementów ustawy była granica wieku. Przyjęte przepisy nie przewidują prawa do ustawowej asystencji dla osoby, która ukończyła 65 lat i dopiero po tym wieku spełni warunki do jej uzyskania.
To ważne rozróżnienie. Osoba, która uzyska prawo do asystencji przed ukończeniem 65 lat, zachowa je również po 65. urodzinach – czyli przez okres do pięciu lat, na jaki może być wydana decyzja. Granica wieku dotyczy więc przede wszystkim osób, które potrzebę wsparcia uzyskają dopiero po 65. roku życia.
Podczas prac parlamentarnych zgłaszano poprawki mające usunąć górną granicę wieku. 2 września Kancelaria Prezydenta zaproponowała wykreślenie 65. roku życia jako granicy dostępu do asystencji osobistej. Takie rozwiązanie proponowali również posłowie Prawa i Sprawiedliwości. Sejm nie przyjął tych poprawek.
Co dalej?
Ustawa o asystencji osobistej trafi teraz do Senatu. Jeżeli proces legislacyjny zakończy się jej wejściem w życie w obecnym kształcie, systemowa asystencja osobista ma rozpocząć funkcjonowanie w 2028 roku.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”
