Senior może być sprawny, aktywny i samodzielny, a mimo to jego własne mieszkanie może z dnia na dzień stać się przeszkodą. Wystarczy słabszy wzrok, gorsza równowaga, wolniejsza reakcja albo dywanik, o który można się potknąć. Problem w tym, że dom zwykle się nie zmienia z czasem, podczas gdy człowiek – tak.
Tekst: Maria Wójcicka - Habitat for Humanity Poland, koordynatorka kampanii społecznej „Bezpieczny dom prawem seniora”
– Mamo, może zamontujemy uchwyty w łazience?
– Po co? Jeszcze sobie świetnie radzę…
Taka wymiana zdań pada w polskich domach bardzo często. Dorosłe dzieci widzą, że mama coraz ostrożniej schodzi po schodach, tata częściej zapala światło nawet w dzień, a dziadek przestał wychodzić na spacer, bo boi się, że znowu się potknie.
Seniorzy widzą to inaczej. Nie chcą być postrzegani jako osoby niesamodzielne. Propozycja zmian w mieszkaniu może brzmieć jak komunikat: „Nie dajesz już rady”.
Tymczasem przygotowanie domu do kolejnego etapu życia jest właśnie sposobem na zachowanie samodzielności. Starzenie zaczyna się znacznie wcześniej niż moment, w którym potrzebujemy balkonika czy opieki – od słabszego wzroku i słuchu, gorszej równowagi, mniejszej siły mięśni czy wolniejszej reakcji.
W mieszkaniu nic się nie zmienia
Ponad 10 milionów Polaków ma dziś ponad 60 lat. Już za kilkanaście lat Polska będzie należała do najstarszych społeczeństw Europy. Dyskutujemy o emeryturach, ochronie zdrowia czy opiece długoterminowej, ale znacznie rzadziej o miejscu, w którym osoby starsze spędzają większość swojego życia – własnym mieszkaniu.
Tymczasem to właśnie ono może decydować o tym, czy senior zachowa samodzielność przez kolejne lata.
Większość seniorów mieszka we własnym lokalu, często o stosunkowo dużej powierzchni. Problemem nie jest więc metraż, lecz fakt, że mieszkania projektowano kilkadziesiąt lat temu z myślą o młodych, sprawnych mieszkańcach. Dziś mieszkańcy się zmienili, ale przestrzeń pozostała taka sama.
Historia Hanny
Hanna ma 92 lata i mieszka na czwartym piętrze budynku bez windy. Z czasem schody przestały być elementem codzienności – stały się barierą, która zaczęła ograniczać jej świat. Jak sama mówi, czwarte piętro bez windy stało się jej „więzieniem”. Jej codzienność ograniczyła się do tego, co widzi z okna mieszkania.
Ta historia pokazuje, że bezpieczeństwo i samodzielność seniora zależą również od tego, czy może swobodnie wyjść z mieszkania i poruszać się po budynku. Ale bariery mogą zaczynać się także znacznie bliżej – już za progiem własnego domu.
„Czwarte piętro bez windy stało się moim więzieniem. Mój świat ograniczył się do okna w mieszkaniu.”
Problemem jest przestrzeń, nie wiek
Przez lata uczymy się własnego domu. Wiemy, gdzie stoi fotel, ile kroków jest do kuchni i gdzie znajduje się każdy włącznik. Korzystamy ze starego stołka, żeby zdjąć z szafki używany co tydzień garnek na rosół. Wszystko jest znajome i wydaje się bezpieczne.
Aż do momentu, gdy przestaje takie być.
Z wiekiem nawet dobrze znana przestrzeń może zacząć działać przeciwko nam: niepozorny, ale wystający próg, dywanik, źle oświetlony korytarz, za wysoko zawieszona szafka czy brak uchwytu przy wannie.
To właśnie dlatego upadki w domu często zdarzają się podczas zwyczajnych, rutynowych czynności. Znamy swoje mieszkanie na pamięć i przestajemy zwracać uwagę na to, co znajduje się wokół nas. A kiedy zmienia się wzrok, równowaga, siła mięśni czy szybkość reakcji, to, co przez lata było tylko drobną niedogodnością, może stać się realnym zagrożeniem.
Do 60% wszystkich upadków osób starszych dochodzi właśnie we własnym domu. A nawet jeśli upadek nie kończy się złamaniem, często pozostawia lęk przed kolejnym. Senior zaczyna mniej chodzić, rzadziej wychodzić z domu i ograniczać kontakty społeczne. W ten sposób uruchamia się efekt domina prowadzący do utraty samodzielności.
Czasem wystarczy jeden dywanik
86-letnia Ela dobrze wie, jak niewiele potrzeba, żeby bezpieczny dotąd dom stał się miejscem zagrożenia.
W nocy potknęła się w łazience o dywanik. W ostatniej chwili złapała się umywalki. Następnego dnia dywanik zniknął.
Jej doświadczenie pokazuje, że bezpieczeństwo nie zawsze wymaga kosztownego remontu. Czasem pierwszym krokiem jest usunięcie jednego przedmiotu, który przez lata wydawał się zupełnie niewinny.
„W nocy potknęłam się w łazience o dywanik. Na szczęście złapałam się umywalki w ostatniej chwili. Wtedy zrozumiałam, jak łatwo o wypadek – następnego dnia wyrzuciłąm dywanik. W łazience seniora nie powinno być nic, o co można się potknąć.”
Mieszkania z innej epoki
Dzisiejsi siedemdziesięcio- i osiemdziesięciolatkowie wprowadzali się do swoich mieszkań w latach 70. i 80. XX wieku. Skromne, małe mieszkania są do siebie podobne: małe łazienki z wanną, wąskie, ciemne korytarze, wysokie progi, ciężkie drzwi.
Tak kiedyś budowano. Dziś jednak z tych samych mieszkań korzystają ludzie, których możliwości i potrzeby z czasem się zmieniły.
Około 30% seniorów mieszka w blokach z czasów PRL. Około milion osób to tzw. „więźniowie czwartego piętra”, a jedynie 14% budynków zamieszkiwanych przez seniorów ma windę. Zaledwie 3,5% budynków umożliwia swobodne poruszanie się osobom na wózkach.
Te dane pokazują skalę problemu. Ale bezpieczne mieszkanie nie musi oznaczać wielkiego remontu. Czasem zmiana zaczyna się od przyjrzenia się temu, jak senior korzysta z własnej przestrzeni każdego dnia.
Najbardziej niebezpieczne miejsce w mieszkaniu
Gdy architektów zajmujących się dostępnością zapytać o najbardziej niebezpieczne miejsce w domu seniora, odpowiedź jest niemal zawsze taka sama – łazienka.
To właśnie tam najłatwiej o poślizgnięcie i upadek.
41,4% seniorów ma problem z wejściem do wanny, 36,5% wskazuje brak uchwytów jako istotną barierę, 20% zwraca uwagę na wysokie progi i zbyt wąskie drzwi, a 16,5% na śliską podłogę.
Paradoksalnie większość tych problemów można rozwiązać stosunkowo niewielkim kosztem.
Warto zrewidować codzienne przyzwyczajenia
Maria ma 77 lat i zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt bezpieczeństwa – sprzęty i przyzwyczajenia, które przez lata wydawały się oczywiste.
Jak mówi, płyta indukcyjna jest w jej wieku bezpieczniejsza niż kuchenka gazowa. Jednocześnie rozumie, że nie wszyscy starsi ludzie chcą zmieniać swoje przyzwyczajenia.
To ważne, bo dostosowanie mieszkania nie może polegać na narzucaniu seniorowi gotowych rozwiązań. Bezpieczny dom powinien być wygodny i dopasowany do konkretnej osoby, jej potrzeb, możliwości i stylu życia.
Bezpieczeństwo nie oznacza odebrania seniorowi sprawczości. Chodzi o to, by mógł jak najdłużej samodzielnie decydować o swoim życiu.
„Bezpieczeństwo w domu jest kluczowe. Nie chodzi tylko o śliską podłogę – trzeba patrzeć szerzej, np. na sprzęty. Płyta indukcyjna jest bezpieczniejsza niż kuchenka gazowa, szczególnie w moim wieku.”
Samodzielność zaczyna się od światła
Kiedy myślimy o bezpieczeństwie seniora, wyobrażamy sobie poręcze czy balkoniki. Rzadziej myślimy o… świetle.
Tymczasem wraz z wiekiem potrzebujemy nawet dwu- lub trzykrotnie więcej światła niż osoby młodsze, aby dostrzec ten sam szczegół. Dobrze zaprojektowane oświetlenie pomaga zauważyć przeszkody i zmniejsza ryzyko potknięcia.
Podobnie jest z innymi zmianami, które pojawiają się wraz z wiekiem. Słabszy słuch może utrudniać usłyszenie sygnałów z urządzeń, mniejsza siła mięśni – bezpieczne podnoszenie się czy korzystanie z mebli, a gorsza równowaga i wolniejsza reakcja – szybkie zareagowanie na przeszkodę.
Dlatego warto spojrzeć na mieszkanie nie tylko przez pryzmat jego wyglądu, ale przede wszystkim tego, jak odpowiada na zmieniające się możliwości człowieka.
Spójrzmy choć raz okiem naszego starszego członka rodziny. Jego wzrok jest gorszy niż nasz. Może inaczej słyszeć, inaczej utrzymywać równowagę, mieć mniej siły i potrzebować więcej czasu na reakcję. Czy nasze mieszkanie nadal jest dla niego równie bezpieczne jak kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu?
Nie trzeba remontu za sto tysięcy złotych. Zacznijmy od małych zmian
Większość rodzin zaczyna myśleć o zmianach dopiero po pierwszym upadku. A przecież lekkie przystosowanie mieszkania do aktualnych potrzeb jego mieszkańców to ważna inwestycja w ich niezależność.
Czasem wystarczy zamontować uchwyty w łazience, usunąć luźne dywaniki, poprawić oświetlenie ciągów komunikacyjnych, przenieść najczęściej używane przedmioty na wysokość rąk, zastosować matę antypoślizgową czy sprawdzić działanie czujników dymu i czadu.
Te niewielkie zmiany mogą znacząco zwiększyć bezpieczeństwo i pomóc seniorowi zachować samodzielność.
Mieszkanie, które wspiera na lata
Większość z nas chciałaby jak najdłużej mieszkać u siebie. Ponad 85% seniorów nie chce opuszczać swojego mieszkania, nawet gdy pojawiają się pierwsze ograniczenia sprawności.
Dlatego zamiast czekać, aż dom stanie się przeszkodą, warto przygotować go wcześniej – wtedy, gdy zmiany można wprowadzać spokojnie, bez presji i bez konieczności reagowania po wypadku.
Historie Hanny, Marii i Eli pokazują trzy różne oblicza tego samego problemu. Dla jednej barierą są schody i brak windy. Dla innej – rozwiązania stosowane w kuchni. Dla jeszcze innej – niewielki dywanik w łazience.
Nie ma jednego modelu bezpiecznego mieszkania dla seniora. Jest za to jedna zasada: dom powinien zmieniać się razem z człowiekiem, który w nim mieszka.
W ramach prowadzonej kampanii społecznej Habitat for Humanity Poland przygotował poradnik „Mieszkanie, które wspiera na lata”. To nie katalog kosztownych i skomplikowanych remontów, ale przewodnik, który pomaga spojrzeć na własny dom oczami osoby starszej, dostrzec bariery, których na co dzień nie zauważamy, oraz wyeliminować je prostymi sposobami.
Poradnik będzie miał premierę 30 września. Będzie można pobrać go na stronie: bezpiecznydomseniora.pl
Bezpieczny dom nie jest luksusem. To jeden z najważniejszych warunków godnego, aktywnego i samodzielnego życia. Dom, tak jak człowiek, powinien być gotowy na każdy etap tej wspólnej drogi.
Fundacja Zaczyn jest partnerem wspierającym kampanię Bezpieczny dom prawem seniora.
