Podstawowa opieka zdrowotna (POZ) to dla wielu seniorów najważniejszy punkt kontaktu z systemem ochrony zdrowia. To właśnie tutaj można uzyskać pomoc lekarza i pielęgniarki, wykonać część badań, otrzymać receptę lub skierowanie, a w ramach opieki koordynowanej także skorzystać ze wsparcia w dostępie do innych specjalistów. Jakie są prawa i możliwości pacjenta oraz co zrobić, gdy dotychczasowa placówka POZ nie spełnia jego oczekiwań?
Tekst: Piotr Stelmaszewski
Psychogerontolog, ekspert systemowy oraz specjalista organizacji opieki senioralnej.
Organizacja życia w dojrzałej długowieczności stawia przed polskimi seniorami oraz ich bliskimi szereg wyzwań, wśród których tematyka szeroko rozumianego zdrowia bywa dominująca. Zachęcam zatem do skorzystania z informacji, które przybliżą nam rolę oraz możliwości wsparcia udzielanego przez placówkę podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), jako swoistego „pierwszego kontaktu i wyboru”.
Udziela ona pacjentom pomocy w oparciu o zatrudniony tam personel medyczny i niemedyczny, w ramach kontraktu zawartego z Narodowym Funduszem Zdrowia. Świadczeń o charakterze zdrowotnym udziela lekarz, który jest specjalistą medycyny rodzinnej lub internistą. Lekarz POZ, określany często mianem „lekarza pierwszego kontaktu”, może kierować na badania diagnostyczne oraz do lekarzy specjalistów lub szpitala. W koniecznych i uzasadnionych przypadkach może także poprosić o wsparcie pogotowie ratunkowe, które pojawi się w miejscu pobytu pacjenta. Decyzję podejmuje na podstawie wskazań medycznych. Pamiętać należy, iż decyzję o wydaniu skierowania podejmuje samodzielnie ów medyk i nie jest ona wydawana na żądanie.
Lekarz POZ działa w ramach publicznej służby zdrowia na podstawie umowy z NFZ, co oznacza, iż osoby posiadające prawo do takich świadczeń mogą korzystać z jego pomocy bezpłatnie. W przypadkach szczególnie skomplikowanych można zwrócić się do lekarza POZ z wnioskiem, aby zasięgnął opinii innego lekarza. W przypadku odmowy skierowania można także zgłosić wniosek do kierownika poradni celem sprawdzenia przez innego lekarza, czy odmowa wystawienia skierowania była słuszna. Fakty te powinny zostać odnotowane w dokumentacji medycznej pacjenta. Jeżeli jednak lekarz uzna, że nie ma podstaw do konsultacji, przysługuje mu prawo odmowy wystawienia skierowania.
Czym zatem powinien zajmować się lekarz POZ?
Lista uprawnień i obowiązków jest dość długa i obejmuje działania zmierzające do poprawy dobrostanu pacjenta, w tym:
a) leczenie chorób oraz udzielanie porad;
b) ustalanie i monitorowanie leczenia farmakologicznego;
c) planowanie, ustalanie i wykonywanie zabiegów medycznych;
d) wystawianie recept i zleceń na zaopatrzenie w wyroby medyczne;
e) wypisywanie zwolnień z pracy;
f) działania profilaktyczne dotyczące chorób, w tym m.in. układu krążenia;
g) kierowanie na obowiązkowe szczepienia ochronne i okresowe badania kontrolne;
h) ocena stanu zdrowia w ramach badań bilansowych;
i) kierowanie na diagnostykę laboratoryjną oraz obrazową i nieobrazową (EKG, RTG, USG), w tym również na test w kierunku COVID-19;
j) interpretacja wyników badań i konsultacji wykonanych przez inne placówki lecznicze;
k) kierowanie:
- do lekarzy specjalistów lub szpitala,
- na leczenie uzdrowiskowe i rehabilitacyjne,
- do pielęgniarskiej długoterminowej opieki domowej;
l) orzekanie o stanie zdrowia;
ł) wykonywanie zabiegów w gabinecie zabiegowym oraz w domu pacjenta;
m) kwalifikowanie do transportu sanitarnego;
n) wystawianie zleceń na transport sanitarny i na świadczenia pielęgniarki POZ oraz zaświadczeń i orzeczeń dotyczących stanu zdrowia pacjenta;
o) realizowanie programów zdrowotnych i polityki zdrowotnej;
p) wystawianie karty diagnostyki i leczenia onkologicznego (zwanej zieloną kartą DiLO).
Na czym polega wsparcie pielęgniarki POZ?
Pielęgniarka opiekuje się pacjentem i wykonuje w ramach swoich obowiązków szereg czynności medycznych. Zarówno pielęgniarka, jak i położna POZ mogą w ograniczonym zakresie diagnozować i leczyć. Do ich zadań należy też edukacja pacjenta, aby nauczył się żyć ze swoją chorobą i dowiedział się, jak należy postępować, aby nie zachorować.
Pielęgniarka podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), zwana także pielęgniarką środowiskową, jest wybierana przez pacjenta w deklaracji wyboru. Świadczenia zdrowotne realizowane są przez placówkę POZ od poniedziałku do piątku w godzinach od 8:00 do 18:00. Dane pielęgniarki dostępne są także na Internetowym Koncie Pacjenta. Należy pamiętać, że czas pracy pielęgniarki rodzinnej jest zmienny, a powierzone obowiązki wykonuje również w domu pacjentów, z wyłączeniem dni ustawowo wolnych od pracy. W planowaniu opieki nad pacjentami ściśle współpracuje z innymi pracownikami zespołu POZ.
Do zadań pielęgniarki POZ należy między innymi:
- podawanie leków różnymi drogami i technikami zleconymi przez lekarza oraz zgodnie z odrębnymi przepisami, w tym wykonywanie zastrzyków dożylnych, podskórnych, śródskórnych oraz wlewów dożylnych i doodbytniczych;
- cewnikowanie pęcherza oraz płukanie pęcherza;
- wykonywanie zabiegów pielęgnacyjno-leczniczych w stomiach, przetokach i ranach trudno gojących się, takich jak odleżyny, oparzenia czy otarcia;
- zdejmowanie szwów;
- wykonywanie inhalacji;
- wykonywanie zabiegów z zastosowaniem ciepła i zimna;
- stawianie baniek.
Po zmianie przepisów, które rozszerzyły zakres uprawnień i kompetencji, obecnie pielęgniarka w pewnym zakresie może także m.in.:
- samodzielnie diagnozować;
- wystawiać skierowania na badania diagnostyczne;
- dawać zalecenia dotyczące terapii;
- wystawiać recepty na niektóre leki oraz zlecenia na zaopatrzenie w określone wyroby medyczne.
Pielęgniarka udziela pomocy w przychodni POZ w dni powszednie. Jeśli więc konieczne jest wykonanie zastrzyków czy pielęgnacja ran w soboty, niedziele lub święta, wówczas lekarz POZ lub pielęgniarka POZ zgłaszają taką potrzebę w przychodni, która będzie je wykonywała w trybie nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej na danym terenie.
Pielęgniarkę rodzinną możesz zmienić bezpłatnie, jednak nie częściej niż dwa razy w roku kalendarzowym. Za każdą następną zmianę w danym roku musisz zapłacić.
Co to jest „opieka koordynowana” realizowana w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ)?
Od 1 października 2022 roku lekarze pierwszego kontaktu w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej mogą realizować świadczenia zdrowotne w nowym modelu zwanym opieką koordynowaną. Obejmuje ona pacjentów:
- chorych przewlekle;
- leczonych w placówkach POZ.
Opieka koordynowana charakteryzuje się przede wszystkim tym, iż w jej ramach lekarz podstawowej opieki zdrowotnej współpracuje z lekarzami specjalistami, pielęgniarką POZ i dietetykiem. Zajmuje się profilaktyką, diagnozowaniem, leczeniem i edukacją pacjenta na temat wybranych chorób z dziedziny:
- kardiologii;
- diabetologii;
- endokrynologii;
- pulmonologii;
- nefrologii.
Czemu służy „Indywidualny Plan Opieki Medycznej”?
Realizacja świadczeń w opiece koordynowanej odbywa się na podstawie działania w ramach tzw. Indywidualnego Planu Opieki Medycznej, który lekarz POZ projektuje razem z pacjentem.
W oparciu o ten plan lekarz pierwszego kontaktu:
- przeprowadzi pogłębiony wywiad z pacjentem (oraz bliskimi, jeżeli zaistnieje taka potrzeba);
- przeprowadzi badanie;
- przeanalizuje wyniki badań diagnostycznych;
- dokona oceny aktualnego stanu zdrowia pacjenta;
- ustali indywidualny plan działania wraz z określeniem dalszych etapów postępowania;
- przekaże i wdroży plan do realizacji oraz udostępni go w formie elektronicznej w Internetowym Koncie Pacjenta.
Zadania koordynatora w POZ jako łącznika pomiędzy placówką a pacjentem
Bardzo istotną rolę w tym procesie odgrywa koordynator, który czuwa nad sprawną realizacją różnorodnych świadczeń zdrowotnych. Do jego zadań należą m.in.:
- ustalanie terminów badań, wizyt i konsultacji zleconych przez lekarza POZ oraz np. porad edukacyjnych i dietetycznych;
- przekazywanie informacji o kolejnych etapach terapii;
- dbanie o przepływ informacji pomiędzy wszystkimi realizatorami świadczeń zdrowotnych.
Znaczenie modelu „opieki koordynowanej” dla dostępności do świadczeń
Rozwiązania wprowadzone do podstawowej opieki zdrowotnej dzięki opiece koordynowanej mogą poprawiać jakość opieki i dostępność do świadczeń zdrowotnych.
Między innymi:
- rozszerzają listę badań diagnostycznych realizowanych przez lekarza POZ;
- umożliwiają szybszy dostęp do opieki specjalistycznej;
- pozwalają podjąć działania edukacyjne dotyczące zdrowia, zagrożeń i profilaktyki;
- aktywizują, wspierają i nadzorują pacjenta w zakresie podejmowania i realizacji działań zgodnie z ustalonym planem.
A jeśli POZ nie spełnia oczekiwań pacjenta?
Może zaistnieć sytuacja, kiedy pacjent nie będzie usatysfakcjonowany wsparciem placówki POZ, z której aktualnie korzysta. Wtedy bez większego trudu można dokonać zmiany samodzielnie lub ze wsparciem osoby bliskiej, poprzez udzielenie jej stosownych pełnomocnictw.
Warto wiedzieć, iż zmiany lekarza rodzinnego można dokonać w każdej chwili bez podawania konkretnej przyczyny. Istnieje wiele sytuacji, w których taka zmiana jest uzasadniona. Do takich należą m.in.:
- zmiana miejsca zamieszkania lub pracy – należy do jednych z najczęstszych powodów. Nowa lokalizacja często wiąże się z potrzebą znalezienia lekarza, który będzie bliżej miejsca zamieszkania, co znacznie ułatwi dojazdy na wizyty (zwłaszcza w nagłych przypadkach). Również zmiana miejsca pracy, które jest oddalone od dotychczasowej przychodni, może skłaniać do wyboru innego lekarza, do którego będzie łatwiejszy i szybszy dostęp;
- niezadowolenie z jakości opieki medycznej – jeżeli oferowana opieka nie spełnia oczekiwań z różnych powodów, takich jak np. brak zaufania do lekarza, poczucie, że problemy zdrowotne są bagatelizowane, czy też problemy w komunikacji werbalnej albo zwyczajny brak empatii, poprzez mało satysfakcjonującą jakość relacji z lekarzem, w tym trudności w uzyskaniu informacji na temat swojego stanu zdrowia, są to sygnały, które warto wziąć pod uwagę. W takiej sytuacji warto rozważyć poszukanie specjalisty, z którym można zbudować optymalny i zarazem lepszy kontakt, oparty na wzajemnym szacunku i zrozumieniu potrzeb i oczekiwań – w wymiarze wieloaspektowym i interdyscyplinarnym;
- wola zmiany placówki na prywatną – jeśli pacjent uzna, iż woli korzystać z usług prywatnych placówek, które mają podpisane umowy z NFZ, może w każdej chwili dokonać takiej zmiany. To rozwiązanie może być atrakcyjne dla osób ceniących sobie dostęp do nowocześniejszego sprzętu, szerszego zakresu usług na miejscu czy wygodniejszych form rejestracji na wizyty. Wybór takiej placówki pozwala na łączenie komfortu, jaki oferują prywatne ośrodki medyczne, z możliwością bezpłatnego leczenia w ramach ubezpieczenia zdrowotnego.
Wspomniana zmiana niesie ze sobą pewne, choć niewielkie, ograniczenia. Jeśli zatem rozważasz zmianę lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), warto wiedzieć, że przysługują Ci dwie bezpłatne zmiany w każdym roku kalendarzowym. Każda kolejna zmiana wiąże się z koniecznością wniesienia dodatkowej, niewielkiej opłaty.
Istnieje jednak szereg sytuacji o charakterze szczególnym, w których możesz dokonać dodatkowej, bezpłatnej zmiany. Są to między innymi:
- zaprzestanie pracy przez lekarza lub zamknięcie placówki – w przypadku, gdy dotychczasowy lekarz przestaje przyjmować pacjentów, przechodzi na emeryturę lub gdy likwidacji albo zamknięciu ulega przychodnia, do której należy pacjent;
- osiągnięcie pełnoletności – po ukończeniu 18. roku życia pojawia się prawo wyboru własnego lekarza, niezależnie od tego, do jakiego specjalisty byli zapisani rodzice;
- inne przyczyny po stronie przychodni – jeśli pojawią się inne problemy obiektywnie niezależne od pacjenta, również można dokonać zmiany bezpłatnie.
Zmiana wyboru placówki POZ to kilka dość prostych kroków, które można przeprowadzić całkowicie online lub stacjonarnie w wybranej placówce.
Krok 1. Wybór nowego lekarza POZ
Należy zacząć od znalezienia nowego specjalisty, który będzie odpowiadał aktualnym potrzebom. Można w tym celu skorzystać z internetowych baz lekarzy na stronie NFZ (Narodowego Funduszu Zdrowia) lub poprosić o rekomendacje znajomych i dodatkowo np. sprawdzić opinie o placówkach, które mają zawarte aktualne umowy z Narodowym Funduszem Zdrowia.
Krok 2. Wypełnienie formularza zmiany lekarza rodzinnego
Należy wypełnić deklarację wyboru lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Można to zrobić tradycyjnie, w formie formularza papierowego dostępnego w przychodni, lub elektronicznie, np. za pośrednictwem Internetowego Konta Pacjenta (IKP). W formularzu należy podać swoje dane osobowe i kontaktowe, adres oraz dane nowego lekarza i placówki. Danych tych jest naprawdę niewiele, a sam proces jest bardzo prosty.
Krok 3. Złożenie deklaracji
Wypełniony formularz można złożyć osobiście w nowej przychodni. Jeśli korzystasz z IKP (Indywidualnego Konta Pacjenta), cały proces odbywa się przez Internet i nie wymaga osobistej wizyty w placówce medycznej.
Krok 4. Potwierdzenie zmiany
Po złożeniu deklaracji należy poczekać na potwierdzenie. W przypadku składania dokumentów osobiście placówka poinformuje o akceptacji. W przypadku skorzystania z IKP zmiana powinna być widoczna na koncie pacjenta w ciągu kolejnych 7 dni od momentu złożenia deklaracji. Jeżeli to nie nastąpi, należy skontaktować się z placówką, aby poznać powód braku potwierdzenia.
Zatem zmiana wsparcia ze strony placówki podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) nie jest skomplikowana i wymaga jedynie wypełnienia prostego formularza w wersji papierowej lub działania online przez IKP. Kilka kliknięć pozwala w łatwy i szybki sposób wybrać lekarza POZ, a także pielęgniarkę czy położną na NFZ.
W przypadku decyzji o dokonaniu zmiany w formie online należy zalogować się do Internetowego Konta Pacjenta (przez profil zaufany, e-dowód, aplikację mObywatel lub konto internetowe w banku) oraz przejść do pozycji „Moje konto”, w sekcji „Twoja Podstawowa Opieka Zdrowotna (POZ)”. Przy odpowiedniej pozycji należy kliknąć pole „Wypełnij deklarację” i uzupełnić brakujące dane – część z nich będzie uzupełniać się automatycznie na podstawie zawartych już danych profilu w IKP. Następnie należy wpisać miejscowość i ulicę oraz dokonać wyboru placówki i lekarza z rozwijanej listy. W tym miejscu należy również zaznaczyć, który raz w roku dokonywana jest zmiana lekarza rodzinnego.
Po podpisaniu deklaracji profilem zaufanym lub podpisem kwalifikowanym złożoną deklarację można przeglądać lub anulować poprzez „Moje konto” → „Zobacz deklaracje”. Pamiętać należy, aby osoba dokonująca zmian posiadała założony profil zaufany – co nie zawsze bywa oczywiste wśród seniorów.
Przed podjęciem decyzji o zmianie lekarza rodzinnego warto poświęcić chwilę na zebranie kilku ważnych informacji, takich jak dostępność miejsc u wybranego specjalisty, oraz upewnienie się, że godziny przyjęć i lokalizacja są na tyle dogodne, iż pozwolą bez komplikacji docierać na wizyty w przyszłości.
Dobrą ideą – jeszcze przed dokonaniem zmiany – jest sprawdzenie opinii pacjentów na temat lekarza i placówki, aby zyskać lepsze wyobrażenie o jakości świadczonych usług.
Zatem sam proces nie jest skomplikowany. Warto także pamiętać – jeżeli oczywiście istnieje taka potrzeba, ale jest to z wielu względów bardzo praktyczne rozwiązanie – o udzieleniu pełnomocnictwa osobie bliskiej lub opiekunowi w zakresie dostępu do wyników badań i diagnoz, na wypadek np. sytuacji nagłej wymagającej udostępnienia wspomnianej dokumentacji pogotowiu ratunkowemu.
Zachęcam także do założenia odrębnego „dossier zdrowia”, które znajdować się będzie w dostępnym miejscu w miejscu zamieszkania, także m.in. na wypadek sytuacji nagłych.
Jeżeli jednak z jakichś powodów zmiana placówki POZ nie jest niezbędna lub nie mamy dostępu do innej placówki w pobliżu, a np. wykluczenia i bariery o charakterze architektonicznym lub komunikacyjnym rodziłyby dodatkowe ograniczenia, warto wiedzieć, że istnieją dodatkowe „ścieżki interwencyjne” w przypadku niezadowolenia z działalności placówki, m.in. poprzez złożenie stosownej skargi do Rzecznika Praw Pacjenta (RPP) oraz Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ), a w przypadkach skrajnych, jeżeli doznamy znacznej szkody, pozostaje pacjentowi dodatkowo możliwość wystąpienia z roszczeniem do Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych lub na drodze sądowej.
Pamiętać zatem warto, iż placówka POZ pełni bardzo ważną i potrzebną funkcję systemowego wsparcia w organizacji opieki senioralnej. Warto korzystać w pełni z dostępnego w niej potencjału wsparcia i pomocy – zwłaszcza że dostęp do oferowanych świadczeń ma charakter bezpłatny i jest finansowany ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia.
Powyższy artykuł przybliżył najistotniejsze kwestie związane z dostępnością do świadczeń w ramach podstawowej opieki zdrowotnej.
Zachęcamy jednak, aby na tyle „zaprzyjaźnić się” z własną placówką POZ, by móc w optymalnym zakresie korzystać z tego „potencjału” dostępności do bezpłatnych usług zdrowotnych oraz refundacji.
