Po latach starań Polska ma pierwszy rządowy dokument poświęcony chorobom otępiennym. Program wyznacza działania do 2030 roku w takich obszarach jak profilaktyka, wczesna diagnostyka, leczenie i opieka nad osobami z chorobami otępiennymi oraz wsparcie ich opiekunów. Zdaniem dr n. o zdr. Edyty Ekwińskiej, prezes Alzheimer Polska, jego największą wartością jest szeroki zakres, ale wyzwaniem pozostaje przełożenie ogólnych założeń na konkretne rozwiązania.
14 września w Ministerstwie Zdrowia oficjalnie zainaugurowano realizację Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych, polityki publicznej do roku 2030. To pierwszy strategiczny dokument państwa poświęcony kompleksowo osobom żyjącym z chorobami otępiennymi oraz ich rodzinom i opiekunom. Program obejmuje siedem obszarów: podnoszenie świadomości społecznej, zmniejszanie ryzyka zachorowania, wsparcie wczesnej diagnostyki, leczenie, opiekę i wsparcie dla chorych, wsparcie opiekunów, gromadzenie danych oraz badania naukowe i innowacje.
Długa droga do programu
Dla organizacji alzheimerowskich przyjęcie programu jest zwieńczeniem wieloletnich starań. Jak przypomina dr n. o zdr. Edyta Ekwińska, prezes Alzheimer Polska, działania na rzecz stworzenia strategicznego dokumentu rozpoczęły się już w 2011 roku.
– Po wielu latach starań, zarówno organizacji alzheimerowskich, jak i środowisk naukowych, w grudniu 2025 roku polski rząd przyjął do realizacji Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych. Wówczas mówiliśmy o planie alzheimerowskim, dziś mówimy o programie dla chorób otępiennych. To pierwszy strategiczny dokument dotyczący wsparcia osób żyjących z otępieniem i ich rodzin – mówi Ekwińska.
Jej zdaniem istotne jest, że program obejmuje problemy, które dotychczas nie zawsze były uwzględniane w rozwiązaniach systemowych.
– Wiele rozwiązań nie było projektowanych bezpośrednio z myślą o osobach żyjących z chorobą Alzheimera i innymi chorobami otępiennymi. Jako organizacje pozarządowe korzystaliśmy z narzędzi adresowanych do innych grup: seniorów, osób z niepełnosprawnościami czy z zaburzeniami psychicznymi – zauważa.
Szeroki zakres, ale dużo ogólności
Ekwińska ocenia, że program odpowiada na najważniejsze potrzeby osób z chorobami otępiennymi, ich rodzin i opiekunów, jednocześnie wskazując na jego ograniczenie.
– Uważam, że założenia Krajowego Programu odpowiadają na najważniejsze potrzeby osób żyjących z chorobami otępiennymi, ich rodzin i opiekunów, ale nadal jest to dokument o dużym stopniu ogólności. Wśród siedmiu filarów szczególnie ważna jest dla niej wczesna diagnostyka. Jak mówi, chorzy i ich rodziny często zgłaszają się po pomoc zbyt późno, a wcześniejsze rozpoznanie zwiększa możliwości zarówno leczenia farmakologicznego, jak i działań pozafarmakologicznych. Filar, który według mnie wymaga najszybszego wdrożenia, to wsparcie wczesnej diagnostyki– podkreśla.
Potrzebne poradnie chorób otępiennych oraz refundacja nowoczesnych leków
Znaczenie wczesnego rozpoznania rośnie również w związku z rozwojem nowych terapii choroby Alzheimera. Jak zwraca uwagę ekspertka, dwa leki określane jako terapie modyfikujące przebieg choroby zostały zatwierdzone w Unii Europejskiej. Ich zastosowanie wymaga jednak bardzo wczesnego rozpoznania choroby i odpowiedniej diagnostyki.
– Bardzo zależy nam, żeby te leki były refundowane w Polsce, szczególnie że wskazaniem do wdrożenia leczenia jest bardzo wczesny etap choroby, potwierdzony specjalistycznymi testami diagnostycznymi – mówi.
Dlatego Alzheimer Polska postuluje utworzenie wyspecjalizowanych poradni chorób otępiennych, wzorowanych na funkcjonujących w wielu krajach europejskich memory clinics.
– Takie poradnie ułatwiłyby pacjentowi znalezienie odpowiedniego miejsca do diagnozy, a także umożliwiłyby prowadzenie pacjenta w chorobie, która trwa często kilka, a nawet kilkanaście lat – wyjaśnia Ekwińska.
Profilaktyka chorób otępiennych zaczyna się wcześniej
Program nie ogranicza się do osób, u których choroba została już rozpoznana. Jeden z jego filarów dotyczy zmniejszania ryzyka zachorowania. To obszar, który – zdaniem Ekwińskiej – powinien być mocniej obecny także w polityce senioralnej.
– Myślę, że polityka senioralna powinna inwestować w działania związane m.in. z aktywnością fizyczną, zdrowiem, aktywnym starzeniem się i wczesnym wykrywaniem problemów poznawczych – mówi. – Współczesna wiedza wskazuje na szereg modyfikowalnych czynników ryzyka demencji. Komisja Lancet wymienia wśród nich m.in. brak aktywności fizycznej, palenie, otyłość, cukrzycę, nadciśnienie, wysoki poziom cholesterolu, nadmierne spożycie alkoholu, izolację społeczną oraz nieleczone zaburzenia słuchu i wzroku. W 2024 roku eksperci oszacowali, że działania dotyczące łącznie tych czynników mogłyby potencjalnie zapobiec lub opóźnić około 45 proc. przypadków demencji. Warto inwestować w budowanie dobrych nawyków u siebie i u przyszłych pokoleń – podkreśla Ekwińska.
Wsparcie dla rodzin i opiekunów
Jednym z filarów programu jest także wsparcie opiekunów. To szczególnie istotne, ponieważ choroba otępienna dotyka nie tylko osoby, u której została rozpoznana, ale często całej rodziny. Ekwińska zwraca uwagę na działającą już ogólnopolską infolinię Helpline 800 201 801, uruchomioną przez Rzecznika Praw Pacjenta we współpracy z Alzheimer Polska. Mogą z niej korzystać osoby z chorobami otępiennymi, ich bliscy i opiekunowie, a także osoby, które dopiero obserwują u siebie problemy z pamięcią i szukają informacji o dalszej diagnostyce.
– Na infolinię dzwonią osoby, które obserwują u siebie problemy z pamięcią i nie wiedzą, jaki powinien być kolejny krok. Niekiedy wystarczy jasny komunikat: proszę zgłosić się do lekarza, wykonać badania, nie odkładać wizyty – mówi ekspertka.
Budowa spójnego systemu
Przyjęcie programu wyznacza ramy działań państwa do 2030 roku. Teraz kluczowe będzie to, w jaki sposób jego założenia zostaną przełożone na praktykę – przede wszystkim w obszarze diagnostyki, leczenia, wsparcia opiekunów i profilaktyki.
Zdaniem Edyty Ekwińskiej ważnym elementem jest również powołanie przy ministrze zdrowia zespołu monitorującego realizację programu, w którego pracach uczestniczy także przedstawicielka Alzheimer Polska.
– Powstanie pierwszego w historii polskiego programu dedykowanego chorobom otępiennym jest krokiem w stronę budowania środowiska przyjaznego osobom żyjącym z demencją i ich opiekunom – podsumowuje Ekwińska.
Program jest więc przede wszystkim punktem wyjścia do budowy bardziej spójnego systemu. Jego wartość będzie można ocenić dopiero wtedy, gdy zapisane w nim kierunki zaczną przekładać się na dostępne dla pacjentów i ich rodzin rozwiązania.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”
