Na 100 osób w wieku 25–39 lat przypada w Polsce już 111 osób w wieku 65+. Czy starzenie się społeczeństwa oznacza, że na rynek trafią miliony mieszkań zajmowanych dziś przez seniorów? Niekoniecznie. Zasoby mieszkaniowe starszego pokolenia są bardzo nierównomiernie rozmieszczone. W jednych częściach kraju jest ich niemal dwa razy więcej niż w innych, przy podobnej liczbie młodych mieszkańców. Katarzyna Kuniewicz, dyrektorka badań rynku Otodom, zwraca uwagę na zjawisko, które może istotnie zmienić prognozy dotyczące przyszłego deficytu mieszkaniowego. Jej zdaniem wymaga ono szeroko zakrojonych badań.
Starzenie się społeczeństwa będzie miało konsekwencje nie tylko dla systemu emerytalnego, ochrony zdrowia czy organizacji usług opiekuńczych. Zmieni również sposób, w jaki Polacy korzystają z mieszkań, przekazują majątek kolejnym pokoleniom i podejmują decyzje dotyczące miejsca zamieszkania. Jednym z mniej rozpoznanych aspektów tej zmiany jest geograficzne rozmieszczenie mieszkań zajmowanych przez starsze gospodarstwa domowe.
Na ten problem zwróciła uwagę Katarzyna Kuniewicz, dyrektorka badań rynku Otodom. Zestawiła w niej dane demograficzne i mieszkaniowe pochodzące z Głównego Urzędu Statystycznego. Wyniki jej wyliczeń pokazują, że ogólnopolska relacja między liczbą starszych i młodszych mieszkańców nie mówi jeszcze, gdzie faktycznie znajdują się mieszkania, które w przyszłości mogą zmienić użytkowników lub właścicieli.
1,66 mln gospodarstw domowych seniorów
Z analizy Kuniewicz wynika, że osoby starsze prowadzą w Polsce około 1,66 mln gospodarstw domowych w mieszkaniach należących do osób prywatnych. W przeliczeniu na liczbę mieszkańców w wieku 25–39 lat oznacza to średnio 24 mieszkania zajmowane przez seniorów na 100 młodych osób.
To duży zasób, ale nie można utożsamiać go z liczbą lokali, które w najbliższych latach trafią na rynek sprzedaży lub wynajmu. Nie każde mieszkanie zajmowane przez osobę starszą jest jej własnością. Nie każde zostanie odziedziczone przez młodsze pokolenie, a nawet jeśli tak się stanie, nie oznacza to automatycznie, że spadkobierca zdecyduje się je sprzedać lub wynająć.
Znaczenie ma również lokalizacja nieruchomości. I właśnie tutaj pojawia się jeden z najciekawszych wniosków z analizy: zasoby mieszkaniowe zajmowane przez seniorów są rozmieszczone bardzo nierównomiernie.
Dwa razy więcej mieszkań w jednej części kraju
Najwięcej mieszkań seniorów w relacji do liczby młodych osób znajduje się w małych i średnich miastach. Wskaźnik wynosi tam około 30–31 lokali na 100 osób w wieku 25–39 lat.
Szczególnie wyraźnie widać to w dwóch obszarach. W Sudetach w Jeleniej Górze przypada 48 mieszkań seniorów na 100 młodych osób, w Wałbrzychu – 40, a w powiecie kłodzkim – 37. W Zagłębiu i Częstochowie wskaźnik wynosi około 35–37.
Wśród miast wojewódzkich najwyższy wynik ma Łódź – 36 mieszkań na 100 młodych osób. W Bydgoszczy i Kielcach jest to po 33. Na drugim końcu zestawienia znajdują się Kraków, Wrocław i Rzeszów, gdzie wskaźnik wynosi około 20.
Kuniewicz zwraca przy tym uwagę na istotne ograniczenie danych: w dużych miastach część młodych mieszkańców nie jest zameldowana. W rezultacie rzeczywista relacja między liczbą mieszkań zajmowanych przez seniorów a liczbą młodych osób może być tam jeszcze niższa.
Odwrotna sytuacja występuje w gminach wiejskich. Wskaźnik wynosi tam średnio 17 mieszkań na 100 młodych osób. Wynika to między innymi z tego, że seniorzy częściej mieszkają razem z młodszymi członkami rodziny, a więc nie tworzą odrębnych gospodarstw domowych zajmujących osobne lokale.
Szczególnie mało mieszkań seniorów w relacji do liczby młodych osób jest na Kaszubach. W powiatach kartuskim i gdańskim wskaźnik wynosi 10–14. Podobnie jest na południu Małopolski: w powiatach limanowskim, nowosądeckim, myślenickim i nowotarskim wynosi 10–13.
Niemal taka sama liczba młodych, ale zupełnie inny zasób mieszkań
Różnice stają się jeszcze bardziej interesujące, gdy spojrzymy na podział gmin według relacji liczby mieszkań seniorów do liczby młodych mieszkańców.
W 786 gminach, w których wskaźnik jest wyższy od średniej krajowej, mieszka 3,22 mln osób w wieku 25–39 lat, czyli około 46 proc. całej tej grupy. Znajduje się tam niemal milion mieszkań zajmowanych przez starsze gospodarstwa domowe – 60 proc. analizowanego zasobu.
Z kolei w 1442 gminach z wynikiem poniżej średniej mieszka 3,26 mln młodych osób, również około 46 proc. ogółu. Znajduje się tam jednak tylko 540 tys. mieszkań seniorów, czyli 33 proc. analizowanego zasobu. Około 200 gmin znajduje się blisko średniej.
Wniosek jest wymowny: przy niemal identycznej liczbie młodych mieszkańców w jednej grupie gmin znajduje się prawie dwa razy więcej mieszkań zajmowanych przez seniorów niż w drugiej.
To ważna informacja dla prognozowania przyszłego popytu i podaży na rynku nieruchomości. Nie wystarczy wiedzieć, ile osób starszych mieszka w Polsce i ile lokali zajmują. Trzeba również wiedzieć, gdzie znajdują się te nieruchomości i dokąd w poszukiwaniu mieszkań przemieszczają się młodsze pokolenia.
Kto odziedziczy mieszkania i co z nimi zrobi?
W swojej analizie Kuniewicz stawia pytania, które mogą mieć zasadnicze znaczenie dla przyszłości rynku nieruchomości: „Jak część tych mieszkań trafi do spadkobierców, którzy mieszkają w innej miejscowości? I co 'obdarowani’ z nimi zrobią: sprzedadzą, wynajmą czy zatrzymają?”.
Nie są to wyłącznie pytania o przyszłe decyzje majątkowe poszczególnych rodzin. Chodzi o mechanizm, który może zmienić strukturę lokalnych rynków mieszkaniowych. Mieszkanie odziedziczone w miejscowości tracącej mieszkańców niekoniecznie znajdzie nabywcę lub najemcę. Z kolei w dużym mieście, do którego napływają młodzi ludzie, mieszkań może nadal brakować, nawet jeśli w innych częściach kraju pojawi się ich nadwyżka.
Istotny jest również czas. Dziedziczenie następuje często dopiero wtedy, gdy spadkobiercy są już w średnim lub starszym wieku i mają własne mieszkania. Nie muszą więc potrzebować kolejnego lokalu do zamieszkania. Mogą go zatrzymać, wynająć, sprzedać albo przekazać następnym pokoleniom. Każda z tych decyzji będzie miała inne konsekwencje dla lokalnego rynku.
Jak podkreśla Kuniewicz, „bez próby odpowiedzi na te pytania nie można odpowiedzialnie prognozować deficytu mieszkaniowego w Polsce za 5, 10 czy 15 lat”.
Mieszkanie na późną dojrzałość: bezpieczeństwo czy coraz większy ciężar?
Zjawisko ma również drugi wymiar, ważny z punktu widzenia polityki senioralnej. Mieszkanie, które przez większość życia zapewniało rodzinie bezpieczeństwo, na starość może stać się trudne do utrzymania i niedostosowane do zmieniających się potrzeb.
Po śmierci współmałżonka lub usamodzielnieniu się dzieci starsza osoba często pozostaje sama w lokalu, który wcześniej zajmowało kilka osób. Wysokie koszty utrzymania, bariery architektoniczne, brak windy czy oddalenie od usług i placówek ochrony zdrowia mogą utrudniać codzienne funkcjonowanie. Nie oznacza to jednak, że seniorzy powinni być zachęcani do opuszczania swoich mieszkań po to, by uwolnić lokale dla młodszych pokoleń.
Własne mieszkanie to często najważniejszy element poczucia bezpieczeństwa i niezależności. Zmiana miejsca zamieszkania może oznaczać utratę sąsiedzkich relacji, przyzwyczajeń i dostępu do znanego otoczenia. Dlatego potrzebne są rozwiązania, które umożliwią starszym osobom dobrowolną zmianę lokalu na mniejszy, tańszy w utrzymaniu i lepiej dostosowany do ich potrzeb, bez narażania ich na utratę bezpieczeństwa prawnego i finansowego.
Ważne są również regulacje chroniące seniorów przed nadużyciami przy transakcjach dotyczących nieruchomości, w tym przy umowach przenoszących własność w zamian za opiekę lub świadczenia pieniężne. Rozwój bezpiecznych form najmu i dostępność mieszkań dostosowanych do potrzeb osób starszych mogłyby poszerzyć możliwości wyboru, nie sprowadzając ich do alternatywy między pozostaniem w niedostosowanym lokalu a przeprowadzką do placówki opiekuńczej.
Potrzebne badania w skali całego kraju
Wyliczenia Katarzyny Kuniewicz są interesującym punktem wyjścia do znacznie szerszej analizy. Oparte na danych GUS zestawienie pokazuje przestrzenne zróżnicowanie zasobów mieszkaniowych zajmowanych przez starsze gospodarstwa domowe. Nie odpowiada jednak na wszystkie pytania dotyczące ich przyszłości.
To temat, który mógłby podjąć duży projekt badawczy realizowany przez instytucje specjalizujące się w demografii, mieszkalnictwie i analizach społeczno-gospodarczych. Potrzebne byłoby badanie obejmujące całą Polskę, pozwalające połączyć dane o wieku mieszkańców, strukturze gospodarstw domowych i lokalizacji mieszkań z informacjami o ich stanie technicznym, sytuacji własnościowej oraz planach dotyczących przyszłości nieruchomości.
Ważne byłoby również rozpoznanie rzeczywistych zachowań spadkobierców: jak często dziedziczone mieszkania są sprzedawane, wynajmowane lub pozostają w rodzinie, jak daleko od nieruchomości mieszkają nowi właściciele i czy lokale trafiają na rynek w miejscowościach, w których istnieje na nie popyt.
Takie badanie powinno uwzględniać także potrzeby samych seniorów. Istotne jest bowiem nie tylko to, co stanie się z mieszkaniami po ich śmierci, lecz również to, w jakich warunkach żyją obecnie, czy ich lokale odpowiadają potrzebom związanym z wiekiem i czy mają realną możliwość zmiany miejsca zamieszkania.
Zagadnienie łączy kilka obszarów polityki publicznej: demografię, mieszkalnictwo, politykę senioralną, planowanie przestrzenne i rynek nieruchomości. Bez uwzględnienia ich wzajemnych zależności trudno będzie przewidzieć, jak zmieni się zapotrzebowanie na mieszkania w poszczególnych częściach kraju.
Starzenie się społeczeństwa nie oznacza po prostu, że na rynek trafi więcej mieszkań. Może oznaczać, że część zasobów będzie pozostawała w miejscach, w których ubywa mieszkańców, podczas gdy w innych lokalizacjach nadal będzie brakowało dostępnych cenowo lokali. Równocześnie miliony starszych osób będą potrzebowały mieszkań lepiej dostosowanych do wieku, stanu zdrowia i możliwości finansowych.
Pytanie o to, kto i gdzie będzie mieszkał w starzejącej się Polsce, jest więc nie tylko pytaniem o przyszłość rynku nieruchomości. To także pytanie o warunki niezależnego życia w późnej dorosłości i o to, czy polityka mieszkaniowa nadąży za zmianami demograficznymi.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”

