Majątek gromadzony przez całe życie będzie w najbliższych dekadach przechodził w ręce kolejnych pokoleń. Nie oznacza to jednak, że skorzystają na tym przede wszystkim młodzi. Profesor Arnstein Aassve zwraca uwagę na paradoks późnego dziedziczenia: spadki coraz częściej trafiają do ludzi, którzy sami zbliżają się już do wieku emerytalnego.
Wyobraźmy sobie trzydziestolatka, który dzięki odziedziczonemu mieszkaniu może uniknąć wieloletniego spłacania kredytu i zyskać finansową swobodę na starcie dorosłego życia. Taka sytuacja może ułatwić mu również podjęcie decyzji o założeniu rodziny. Tyle że w rzeczywistości może otrzymać ten majątek dopiero wtedy, gdy sam będzie miał sześćdziesiąt lat. Wówczas spadek nadal będzie miał znaczenie, ale jego funkcja będzie już zupełnie inna.
Na ten aspekt międzypokoleniowego dziedziczenia zwraca uwagę Arnstein Aassve, profesor demografii związany z Uniwersytetem Bocconi. W komentarzu poświęconym zjawisku określanemu jako Great Wealth Transfer, czyli wielki transfer majątku, wskazuje, że w dyskusji o międzypokoleniowym dziedziczeniu zbyt wiele uwagi poświęca się wartości przekazywanych aktywów, a zbyt mało momentowi, w którym trafiają one do następców. Tymczasem w starzejących się społeczeństwach coraz częściej dziedziczymy w późniejszym wieku.
Syndrom króla Karola
Aassve określa ten mechanizm mianem „syndromu króla Karola”. Brytyjski monarcha został następcą tronu jako trzyletnie dziecko, ale koronę objął dopiero w wieku 73 lat. To obrazowa analogia do sytuacji osób, które przez większość dorosłego życia wiedzą, że kiedyś odziedziczą rodzinny majątek, ale faktycznie otrzymują go dopiero po wielu dekadach.
Różnica między spadkiem otrzymanym w wieku 30 i 60 lat jest zasadnicza. Wcześnie przekazany kapitał może pomóc kupić pierwsze mieszkanie, założyć firmę, zmienić pracę, podjąć ryzyko zawodowe czy założyć rodzinę. Może też ograniczyć zależność od kredytów i zwiększyć bezpieczeństwo ekonomiczne w okresie, w którym buduje się własną pozycję.
Ten sam majątek otrzymany kilkadziesiąt lat później ma już inne znaczenie. Może poprawić sytuację finansową przed emeryturą, pomóc sfinansować leczenie lub opiekę długoterminową, ale znacznie trudniej będzie mu wpłynąć na decyzje życiowe, które spadkobierca podjął wiele lat wcześniej.
Wydłużanie życia przesuwa więc nie tylko moment śmierci, lecz także moment przekazywania majątku. Rodzice i dziadkowie żyją coraz dłużej, a ich dzieci i wnuki mogą czekać na dziedziczenie do późnych dekad własnego życia. Nie oznacza to, że wcześniejsze wsparcie rodzinne zanika. Przeciwnie, coraz większego znaczenia mogą nabierać darowizny i pomoc finansowa przekazywane jeszcze za życia rodziców.
Great Wealth Transfer, czyli największa zmiana właścicieli majątku
Zjawisko, o którym pisze Aassve, szczególnie mocno zadomowiło się w amerykańskiej debacie gospodarczej. Great Wealth Transfer opisuje zmianę pokoleniową, w ramach której majątek zgromadzony przez starsze generacje, przede wszystkim pokolenie baby boomers, urodzone po II wojnie światowej, przechodzi na ich dzieci i wnuki.
Nie chodzi wyłącznie o spadki otrzymywane po śmierci rodziców. W grę wchodzą również darowizny za życia, nieruchomości, oszczędności, udziały w przedsiębiorstwach i inne aktywa. Jest to proces rozłożony na wiele lat, którego skala wiąże się ze starzeniem się społeczeństw i koncentracją prywatnego majątku w starszych grupach wiekowych.
Wielki transfer nie dotyczy wyłącznie najbogatszych. Obejmuje także zwykłe gospodarstwa domowe, w których największą część zgromadzonego majątku stanowi mieszkanie lub dom. W wielu krajach nieruchomości są bowiem podstawowym składnikiem rodzinnego kapitału.
Polski wymiar wielkiego transferu
Podobny proces będzie coraz bardziej widoczny również w Polsce. Starzenie się społeczeństwa, wysoki poziom własności mieszkań i domów oraz zmiany w strukturze gospodarstw domowych sprawiają, że w kolejnych latach coraz więcej nieruchomości może przechodzić na następców.
Analitycy portalu RynekPierwotny.pl zwracają uwagę, że zmiany demograficzne mogą istotnie zwiększyć podaż mieszkań na rynku wtórnym. W jednym z analizowanych scenariuszy przyjęli, że gdyby 20–30 proc. zgonów przekładało się na przekazanie nieruchomości w spadku, a następnie jej sprzedaż lub wynajem, oznaczałoby to potencjalnie 80–120 tys. dodatkowych lokali rocznie. Dla porównania, w 2025 r. deweloperzy oddali do użytkowania około 134 tys. mieszkań. Nie jest to prognoza rzeczywistej liczby transakcji, lecz szacunek pokazujący możliwą skalę zmian. Jeśli ten kierunek się potwierdzi, odziedziczone nieruchomości mogą stać się ważnym elementem podaży, zwiększając konkurencję na rynku wtórnym i wpływając na sytuację deweloperów. Skutki nie będą jednakowe w całym kraju – szczególnie silnie mogą odczuć je mniejsze miasta, które już dziś tracą mieszkańców.
Dziedziczenie pogłębi różnice między pokoleniami?
W efekcie wielki transfer majątku może nie tyle wyrównywać szanse kolejnego pokolenia, ile utrwalać, a nawet pogłębiać istniejące nierówności. Bo gdy jedni dzięki rodzinnemu majątkowi będą mogli wcześniej się usamodzielnić, kupić mieszkanie, inwestować i budować własne bezpieczeństwo finansowe, inni otrzymają spadek dopiero wtedy, gdy najważniejsze decyzje życiowe będą już za nimi lub nie odziedziczą niczego, na żadnym etapie życia.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”
