Sztuczna inteligencja może zwiększyć wydajność gospodarki, ale jednocześnie osłabić system emerytalny oparty na składkach od wynagrodzeń. W starzejącej się Polsce to szczególnie poważne wyzwanie. Kto będzie czerpał korzyści z automatyzacji, jak zmieni się rynek pracy i czy tradycyjny model emerytury ma jeszcze przyszłość? Rozmawiamy z filozofką i badaczką sztucznej inteligencji prof. Aleksandrą Przegalińską.

prof. Aleksandra Przegalińska
Filozofka i badaczka sztucznej inteligencji. Prorektorka ds. innowacji i AI w Akademii Leona Koźmińskiego, gdzie kieruje centrum badawczym HUMANRACE. Fellow w Center for Labor and a Just Economy na Uniwersytecie Harvarda. Bada współpracę ludzi z AI, przyszłość pracy i zarządzanie rozwojem tej technologii. Autorka, współautorka i współredaktorka książek wydanych przez MIT Press i Cambridge University Press, między innymi „Collaborative Society”, „Converging Minds” i „Debating Universal Basic Income”. Członkini Rady ds. Przyszłości.
Piotr Czubowicz: Jak będzie wyglądał rynek pracy za 20-30 lat? Czy AI i robotyka trwale ograniczą liczbę miejsc pracy?
Prognoza na 30 lat jest zawsze obarczona dużym błędem, więc powiem, czego jestem dość pewna, a czego nie. Dość pewna jestem tego, że w Polsce głównym problemem rynku pracy nie będzie nadmiar ludzi, tylko ich brak. Według GUS liczba osób w wieku produkcyjnym spadnie z 21,7 mln w 2025 roku do około 15 mln w 2060 roku. To niemal jedna trzecia zasobów pracy mniej. W takim kraju automatyzacja jest w dużej mierze koniecznością, bo bez niej zabraknie rąk w ochronie zdrowia, logistyce, administracji i przemyśle. Nie spodziewam się więc trwałego, masowego bezrobocia technologicznego w tym horyzoncie. Spodziewam się natomiast głębokiej zmiany treści pracy. AI nie przejmuje zawodów w całości, lecz przejmuje zadania. Najszybciej te, które polegają na przetwarzaniu informacji według znanych reguł: standardowa analiza, tłumaczenie tekstów użytkowych, pierwsza linia obsługi klienta, proste programowanie, prace biurowe i rozliczeniowe, część pracy prawniczej i księgowej.
Najbardziej martwi mnie to, co dzieje się na wejściu do zawodu. Zadania, na których młodzi ludzie uczyli się fachu, są dokładnie tymi, które najłatwiej oddać modelowi. Jeśli firmy przestaną zatrudniać juniorów, za kilkanaście lat nie będą miały seniorów. Zyskają zawody, w których liczy się obecność fizyczna, relacja i odpowiedzialność: opieka, pielęgniarstwo, medycyna, edukacja, a także dobrze wykonywane rzemiosło i zawody techniczne, od elektryka po serwisanta instalacji energetycznych. Zyskają też ludzie, którzy łączą wiedzę dziedzinową z umiejętnością pracy z AI: potrafią postawić zadanie, sprawdzić wynik, zauważyć błąd i wziąć za decyzję odpowiedzialność. Robotyka rozwija się wolniej niż oprogramowanie, więc praca wymagająca sprawnych rąk w nieprzewidywalnym otoczeniu jest bezpieczna dłużej, niż wielu osobom się dziś wydaje.
Czy praca pozostanie podstawowym źródłem dochodu i sposobem organizacji życia społecznego?
W perspektywie dwóch, trzech dekad tak, praca pozostanie dla większości ludzi podstawowym źródłem dochodu. Zmieni się natomiast proporcja. Jeśli coraz więcej wartości wytwarzają systemy należące do firm, rośnie udział kapitału w dochodzie narodowym, a udział płac maleje. To proces, który można mierzyć i na który można reagować, zanim stanie się problemem społecznym.
Gospodarkę, w której wiele dóbr powstaje przy niewielkim udziale ludzi, potrafię sobie wyobrazić, bo częściowo już w niej żyjemy. Rolnictwo zatrudniało kiedyś większość społeczeństwa, dziś w krajach rozwiniętych kilka procent, a żywności jest więcej. Podobną drogę przechodzi przemysł i przejdzie spora część usług cyfrowych. Trudniej wyobrazić mi sobie to samo w opiece, leczeniu, wychowaniu dzieci, budownictwie czy remontach. Ekonomiści od dawna opisują ten mechanizm: tam, gdzie wydajność rośnie wolno, praca staje się relatywnie droższa i przyciąga zatrudnienie. Sądzę więc, że praca przesunie się w stronę usług świadczonych ludziom przez ludzi.
Bardziej realny od świata bez pracy wydaje mi się świat krótszej pracy: czterodniowy tydzień, dłuższe przerwy na naukę i opiekę, stopniowe wychodzenie z rynku. Wzrost wydajności w XX wieku zamieniliśmy częściowo na czas wolny i nie widzę powodu, żeby tym razem miało być inaczej. Samo się to jednak nie stanie. Ośmiogodzinny dzień pracy był decyzją polityczną, wywalczoną przez ludzi, a nie darem technologii.
Koncentracja dochodów i majątku w rękach właścicieli technologii: gotowa recepta na katastrofę?
Ryzyko jest realne i nie trzeba czekać 30 lat, żeby je zobaczyć. Najbardziej zaawansowane modele, moc obliczeniową i dane kontroluje dziś kilka firm z dwóch krajów. Jeżeli AI stanie się warstwą, przez którą przechodzi większość pracy umysłowej, ich pozycja będzie przypominać pozycję właścicieli sieci energetycznych, tyle że w skali globalnej i przy znacznie słabszej regulacji.
Nie zgadzam się natomiast ze słowem „gotowa”, bo sugeruje ono coś, co musi się wydarzyć. Historia daje tu dość dobrą analogię. W pierwszych dekadach rewolucji przemysłowej w Anglii wydajność rosła, a płace robotników prawie stały w miejscu. Historycy gospodarczy nazywają ten okres pauzą Engelsa. Skończyła się, gdy powstały instytucje dzielące zyski z nowej technologii: związki zawodowe, prawo pracy, powszechna edukacja, ubezpieczenia społeczne. O podziale korzyści rozstrzygają reguły, a te ustalają ludzie.
Dzisiejsze odpowiedniki tamtych instytucji to skuteczna polityka konkurencji wobec dostawców AI, opodatkowanie zysków tam, gdzie powstają, udział pracowników w korzyściach z wydajności oraz publiczna i otwarta infrastruktura cyfrowa.
Dla Polski i Europy dochodzi jeszcze jeden wymiar. Jesteśmy głównie importerami tej technologii, więc renta z automatyzacji naszych gospodarek może wypływać za granicę. Suwerenność technologiczna jest dla mnie z tego powodu przede wszystkim pytaniem o to, czy za 20 lat będziemy mieli z czego finansować państwo opiekuńcze.
Czy dochód podstawowy lub gwarantowany, finansowany z opodatkowania zysków z automatyzacji, to przyszłość?
Zajmuję się tym tematem od lat, napisałam z prof. Robertem Wrightem książkę „Debating Universal Basic Income”, i im dłużej się nim zajmuję, tym ostrożniej odpowiadam. Dochód podstawowy jest narzędziem, które ma sens w określonych warunkach. Co wiemy z eksperymentów, między innymi fińskiego z lat 2017-2018? Ludzie, którzy dostają bezwarunkowe pieniądze, na ogół nie przestają pracować, lepiej oceniają swoje zdrowie psychiczne i mają większe zaufanie do instytucji. To ważne wyniki, bo podważają najprostszy zarzut o rozleniwianiu. Eksperymenty mają jednak poważne ograniczenie: są małe, czasowe i finansowane z zewnątrz. Nie mówią nam, co się stanie, gdy świadczenie dostaną wszyscy, na stałe, a ktoś będzie musiał za nie zapłacić podatkami.
Tu zaczynają się trudności. Podatek od robotów dobrze brzmi, ale trudno go zdefiniować. Czy robotem jest ramię w fabryce, model językowy, czy arkusz kalkulacyjny, który 40 lat temu zautomatyzował sporą część pracy księgowych? Kapitał technologiczny jest też bardzo mobilny, więc pojedynczy kraj niewiele wskóra. Bardziej obiecujące wydają mi się rozwiązania uzgadniane międzynarodowo, jak globalny podatek minimalny dla korporacji, oraz mechanizmy własnościowe. Alaska od lat 80. wypłaca mieszkańcom dywidendę z funduszu zasilanego dochodami z ropy. Można sobie wyobrazić fundusz obywatelski, który posiada udziały w gospodarce opartej na AI i dzieli się zyskiem.
Gdybym miała wskazać kierunek na najbliższe 20 lat, byłby to dochód gwarantowany dla osób w okresie zmiany zawodu, połączony z prawdziwą ofertą nauki, oraz powszechne usługi publiczne dobrej jakości: zdrowie, opieka, edukacja, transport. Pełny, bezwarunkowy dochód dla wszystkich traktuję jako opcję na przyszłość, do której warto się przygotowywać, prowadząc dobrze zaprojektowane pilotaże, także w Polsce.
Co stanie się z systemami emerytalnymi opartymi na składkach od wynagrodzeń, jeśli udział pracy ludzkiej będzie malał?
To pytanie uważam za najważniejsze w całej rozmowie, bo dotyczy umowy zawieranej na 60 lat i dłużej. Zacznę od tego, co wiemy niezależnie od AI. W 2025 roku współczynnik dzietności w Polsce wyniósł 1,068, najmniej w historii pomiarów. Według głównego scenariusza prognozy GUS w 2060 roku na 100 osób w wieku produkcyjnym przypadnie 105 osób w wieku nieprodukcyjnym, wobec 70 w 2022 roku. ZUS w prognozie do 2080 roku szacuje, że relacja przeciętnej emerytury do przeciętnego wynagrodzenia spadnie z około 54 proc. dziś do 43 proc. w 2040 roku, 34 proc. w 2050 roku i 29 proc. w 2060 roku.
Polski system jest systemem zdefiniowanej składki, więc w sensie księgowym nie zbankrutuje. Zbilansuje się sam, wypłacając niskie świadczenia. Prawdziwym zagrożeniem jest masowa emerytura minimalna i polityczna presja na doraźne dopłaty z budżetu. AI dokłada do tego drugi problem, o którym mówi się znacznie mniej: bazę składkową. Składki liczymy od wynagrodzeń. Jeśli firma zastępuje część pracy oprogramowaniem, jej produkcja i zysk mogą rosnąć, a fundusz płac maleć. PKB rośnie, wpływy do FUS nie. System finansowany wyłącznie z płac jest więc wystawiony na ryzyko, którego jego twórcy nie musieli brać pod uwagę. Do tego dochodzi erozja, którą widzimy już teraz: umowy cywilnoprawne, samozatrudnienie, praca platformowa, czyli formy zarobkowania z niską składką albo bez niej.
Widzę cztery kierunki odpowiedzi. Pierwszy to poszerzenie bazy: składka od każdej formy pracy i stopniowo większy udział finansowania z podatków ogólnych, w tym od zysków kapitałowych i korporacyjnych. W praktyce już to robimy, bo budżet co roku dopłaca do FUS, tylko bez jasnej zasady. Drugi to część kapitałowa. Jeśli wartość przesuwa się od pracy do kapitału, pracownicy powinni być współwłaścicielami tego kapitału. PPK, IKE i IKZE mają tu większe znaczenie, niż wynikałoby z ich dzisiejszej popularności. To samo dotyczy Funduszu Rezerwy Demograficznej, o ile będzie rzeczywiście budowany, a nie wykorzystywany do bieżących potrzeb. Trzeci to dłuższa aktywność zawodowa i uczciwa rozmowa o wieku emerytalnym. Próg 60 lat dla kobiet należy do najniższych w Unii Europejskiej i oznacza dla nich wyraźnie niższe świadczenia. Czwarty to migracja i integracja ludzi, którzy będą tu pracować i płacić składki. Jest w tym wszystkim paradoks, który warto wypowiedzieć głośno. AI zagraża systemowi opartemu na składkach od płac i jednocześnie jest największą nadzieją starzejącego się kraju. Mniejsza liczba pracujących utrzyma większą liczbę emerytów tylko wtedy, gdy każdy pracujący będzie wytwarzał znacznie więcej. Wzrost wydajności jest więc warunkiem wypłacalności. Otwarte pozostaje, czy przebudujemy system tak, żeby ten wzrost w ogóle do niego trafiał.
Czy w społeczeństwie długowieczności przetrwa tradycyjny model emerytury? Jak zapewnić bezpieczeństwo finansowe w późniejszych dekadach życia?
Granica wieku, po której przestaje się pracować, jest wynalazkiem XIX wieku. Kiedy Bismarck wprowadzał w Niemczech ubezpieczenie emerytalne w 1889 roku, próg ustawiono na 70 lat, a dożywała go mniejszość. Emerytura była zabezpieczeniem na wypadek niezdolności do pracy w starości. Dopiero w drugiej połowie XX wieku stała się osobnym, długim etapem życia. Dziś ten etap trwa często ponad 20 lat i sądzę, że w obecnej formie nie da się go sfinansować dla wszystkich na przyzwoitym poziomie.
Model, w którym uczymy się do 25. roku życia, pracujemy do 60. lub 65., a potem odpoczywamy, będzie ustępował modelowi wieloetapowemu. Praca, przerwa na naukę, zmiana zawodu, okres opieki nad rodzicami, powrót, a pod koniec stopniowe zmniejszanie wymiaru czasu pracy z częściową emeryturą.
AI może tu pomóc bardziej, niż się zwykle zakłada. Narzędzia, które wspierają pamięć, wyszukiwanie, pisanie czy analizę, pozwalają dłużej korzystać z tego, co starszy pracownik ma najcenniejszego, czyli z doświadczenia i osądu. Warunek jest prosty do nazwania i trudny do spełnienia: te osoby muszą mieć dostęp do szkoleń, a pracodawcy muszą przestać traktować pięćdziesięciolatków jak pracowników schyłkowych.
Trzeba przy tym pamiętać o nierównościach. Profesor może pracować do 75. roku życia, pielęgniarka czy pracownik budowlany często nie. Długość życia w zdrowiu różni się wyraźnie w zależności od wykształcenia i zawodu, więc jeden sztywny próg dla wszystkich jest niesprawiedliwy w obie strony.
Bezpieczeństwo finansowe w późnych dekadach życia opierałabym na kilku filarach jednocześnie: gwarantowanej emeryturze bazowej chroniącej przed ubóstwem, oszczędnościach kapitałowych, możliwości pracy w niepełnym wymiarze oraz ubezpieczeniu od kosztów opieki długoterminowej, którego w Polsce nie mamy, a które Niemcy wprowadziły już w latach 90.
Dodałabym do tego rzecz, o której rzadko myślimy jak o zabezpieczeniu emerytalnym: aktualne kompetencje. Dla osoby, która będzie żyła 90 lat, umiejętność nauczenia się czegoś nowego w wieku 55 lat ma wartość porównywalną z kapitałem na koncie.
Jak AI i robotyka mogą zmienić funkcjonowanie starzejących się społeczeństw?
Mogą zmienić je wyraźnie, choć największą różnicę zrobią technologie znacznie mniej efektowne niż humanoidalny robot podający herbatę. Czujniki wykrywające upadek, zdalny pomiar ciśnienia, glikemii i rytmu serca, systemy pilnujące przyjmowania leków, telemedycyna, algorytmy wychwytujące wczesne sygnały pogorszenia stanu zdrowia. To rozwiązania dostępne już dziś, które pozwalają starszej osobie dłużej mieszkać u siebie, a rodzinie spać spokojniej.
Drugi duży obszar to odciążenie personelu. Pielęgniarki i lekarze znaczną część czasu poświęcają dokumentacji. Jeśli AI przejmie tę część, zyskujemy godziny opieki bez zatrudniania ani jednej nowej osoby.
Wobec robotów opiekuńczych jestem bardziej wstrzemięźliwa. Japonia inwestuje w nie od ponad dwóch dekad i jej doświadczenia są pouczające. Badania terenowe w tamtejszych domach opieki pokazały, że roboty często dokładały personelowi pracy, bo trzeba je było obsługiwać, przestawiać i nadzorować. Podnoszenie, mycie i karmienie kruchego człowieka to jedne z najtrudniejszych zadań dla robotyki. Postęp będzie, ale w horyzoncie 20 lat widzę roboty pomagające opiekunowi, a nie zajmujące jego miejsce.
Osobną sprawą są rozmawiający asystenci i towarzysze AI. Badam reakcje ludzi na osobowość takich systemów, w tym reakcje fizjologiczne, i wiem, że potrafimy się do nich przywiązywać szybciej, niż chcielibyśmy przyznać. Dla samotnej osoby codzienna rozmowa z asystentem, który pamięta o lekach i zapyta o samopoczucie, może być realnym wsparciem. Może też stać się wygodnym usprawiedliwieniem dla rodziny i państwa, żeby odwiedzać rzadziej i zatrudniać mniej. Do tego dochodzą pytania o prywatność osoby monitorowanej przez całą dobę i o jej zgodę, szczególnie przy demencji.
Technologia może więc wydłużyć okres samodzielności i zmniejszyć niedobory opieki, ale ich nie zlikwiduje. Opieka pozostanie sektorem, w którym praca ludzi będzie najbardziej potrzebna, i powinna być znacznie lepiej opłacana niż dziś. Polska potrzebuje systemu opieki długoterminowej niezależnie od tego, jak sprawne będą roboty.
Jeśli praca przestanie być głównym źródłem dochodu, skąd będziemy czerpać poczucie sensu, tożsamości i przynależności?
Zacznę od zastrzeżenia: jestem filozofką i badaczką AI, więc o przyszłości wolę mówić w trybie scenariuszy niż przepowiedni. Praca daje nam znacznie więcej niż pensję. Daje rytm dnia, kontakty poza rodziną, poczucie, że jest się komuś potrzebnym, i odpowiedź na pytanie „kim jesteś”. Marie Jahoda opisała to w latach 30. w badaniu bezrobotnych z austriackiego Marienthalu. Ludzie, którzy stracili pracę w zamkniętej fabryce, mieli mnóstwo wolnego czasu i wcale nie zaczęli więcej czytać ani działać społecznie. Rzadziej chodzili do biblioteki, tracili poczucie czasu, wycofywali się z życia wspólnoty. Sam dochód tego nie leczy. Hannah Arendt ostrzegała ćwierć wieku później przed społeczeństwem ludzi pracy, którym zabrakło pracy, czyli jedynej aktywności, jaka im pozostała.
Wyciągam z tego wniosek, że pytanie o dochód i pytanie o sens trzeba rozwiązywać osobno. Jeśli praca zarobkowa będzie zajmować mniej miejsca w życiu, potrzebne będą inne miejsca, w których człowiek jest potrzebny i widziany: opieka nad bliskimi, sąsiedztwo, wolontariat, nauka, kultura, sport, samorząd. Wiele z tych aktywności już istnieje, tylko nie nadajemy im statusu. Opieka nad chorym rodzicem jest pracą w każdym sensie poza księgowym.
Dobrym laboratorium są zresztą dzisiejsi emeryci. Najlepiej radzą sobie ci, którzy mają rolę: prowadzą koło, opiekują się wnukami, uczą się na uniwersytecie trzeciego wieku, działają w parafii albo w radzie osiedla. Obawiam się scenariusza, w którym pozycję społeczną zamiast zawodu zaczyna wyznaczać konsumpcja albo widoczność w sieci. To byłaby zła zamiana. W badaniach nad współpracą ludzi z AI najbardziej zajmuje mnie z tego powodu sprawczość: czy człowiek pracujący z systemem nadal czuje, że wynik jest jego, że czegoś się nauczył i że ponosi odpowiedzialność. Technologię można zaprojektować tak, żeby to poczucie wzmacniała, albo tak, żeby je odbierała. To wybór projektantów i organizacji, których sama AI z niego nie zwalnia.
Jak może wyglądać Polska w 2055 roku? Które z dzisiejszych decyzji będą miały największe znaczenie?
W 2055 roku będzie nas wyraźnie mniej i będziemy starsi. Prognoza GUS mówi o niespełna 31 mln mieszkańców w 2060 roku, a nowsza symulacja, zakładająca utrzymanie bardzo niskiej dzietności, o 28,4 mln. To tło znamy z dużą pewnością, bo ludzie, którzy będą wtedy pracować, w większości już się urodzili. Reszta zależy od decyzji.
W scenariuszu, na który możemy zapracować, Polska jest krajem mniej licznym, ale zamożnym. Pracujemy krócej w tygodniu i dłużej w życiu, z przerwami na naukę. Praca z systemami AI jest tak oczywista jak dziś praca z komputerem, a najwięcej osób zatrudniają zdrowie, opieka, edukacja, energetyka i zaawansowane usługi. Dochód na starość składa się z emerytury bazowej, oszczędności kapitałowych i częściowej aktywności zawodowej. Polskie firmy i instytucje publiczne są współwłaścicielami technologii, z których korzystają, a nie wyłącznie jej klientami.
W scenariuszu zaniechania mamy kraj ludzi starych i niezamożnych: miliony emerytur minimalnych, wyludnione regiony, niedofinansowaną opiekę, młodych wyjeżdżających tam, gdzie wydajność i płace są wyższe, oraz gospodarkę, która płaci abonament za cudzą inteligencję.
O tym, który scenariusz się ziści, zdecydują moim zdaniem cztery grupy decyzji podejmowanych teraz.
Po pierwsze: solidne podstawy, czyli czytanie ze zrozumieniem, matematyka, rozumowanie i języki, oraz nauka pracy z AI w taki sposób, żeby wspierała myślenie, a nie je zastępowała. Do tego system uczenia się dorosłych, w którym Polska wypada dziś poniżej średniej unijnej. Przy czterdziestu kilku latach kariery szkoła i studia nie wystarczą.
Po drugie: realne możliwości pracy dla osób po sześćdziesiątce, lepsze wykorzystanie potencjału kobiet oraz przemyślana polityka migracyjna połączona z integracją.
Po trzecie: uczciwa rozmowa o wieku emerytalnym i o tym, ile naprawdę wyniosą świadczenia, poszerzenie źródeł finansowania systemu poza fundusz płac, upowszechnienie oszczędzania kapitałowego i budowa systemu opieki długoterminowej.
Po czwarte: własne kompetencje, moc obliczeniowa i dane, a także szybkie wdrażanie AI w małych i średnich firmach oraz w administracji. Od tego zależy, czy wzrost wydajności, z którego mamy finansować długie życie, powstanie u nas.
Dziękuję za rozmowę.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”

