30 października 2026 r. zakończyła się druga sesja Międzyrządowej Grupy Roboczej ONZ ds. praw człowieka osób starszych (IGWG), która odbywała się w Genewie. Państwa rozpoczęły rozmowy nad merytoryczną treścią przyszłego, prawnie wiążącego instrumentu międzynarodowego. Wyznaczono pięć obszarów dalszych prac, powołano współmoderatorów negocjacji i przedstawiono harmonogram działań na 2027 rok. W obradach uczestniczyła również przedstawicielka polskiego Rzecznika Praw Obywatelskich.
Od deklaracji do prac nad konkretnymi zapisami
Druga sesja Międzyrządowej Grupy Roboczej ds. praw człowieka osób starszych odbyła się w dniach 26–30 października 2026 r. w genewskim Pałacu Narodów. Grupę powołała Rada Praw Człowieka ONZ na mocy rezolucji 58/13 z 2025 r. Jej zadaniem jest opracowanie i przedłożenie Radzie projektu prawnie wiążącego instrumentu międzynarodowego dotyczącego ochrony praw osób starszych.
Pierwsza sesja, zorganizowana w lipcu 2026 r., koncentrowała się na mandacie grupy i organizacji dalszych prac. Październikowe obrady otworzyły etap dyskusji nad merytoryczną zawartością przyszłego dokumentu.
Jak poinformowała Globalna Sieć Krajowych Instytucji Praw Człowieka (GANHRI), rozmowy objęły pięć obszarów tematycznych: preambułę, definicje, zasady i zobowiązania państw, katalog praw osób starszych oraz mechanizmy wdrażania i monitorowania. Dla każdego z nich wyznaczono parę współmoderatorów, którzy będą koordynować dalsze konsultacje i pomagać w przygotowaniu propozycji zapisów.
Polski głos w negocjacjach. Postulaty GANHRI przedstawiła reprezentantka RPO
W genewskiej sesji uczestniczyła Anna Chabiera z Zespołu ds. Równego Traktowania Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Jak poinformowało Biuro RPO, przedstawiła ona stanowisko GANHRI dotyczące kształtu przyszłego instrumentu międzynarodowego.
Organizacja opowiedziała się za podejściem opartym na prawach człowieka, w którym osoby starsze są traktowane jako pełnoprawne podmioty praw (rights holders), a nie jedynie odbiorcy wsparcia, opieki i pomocy. Podkreśliła również konieczność wyraźnego uwzględnienia ageizmu i zobowiązania państw do przeciwdziałania dyskryminacji ze względu na wiek.
GANHRI zwróciła ponadto uwagę na potrzebę ustanowienia konkretnych zobowiązań państw oraz skutecznych mechanizmów monitorowania ich realizacji. Ważnym postulatem było także zagwarantowanie krajowym instytucjom praw człowieka odpowiedniego udziału zarówno w przygotowaniu konwencji, jak i w jej późniejszym wdrażaniu.
Takie podejście oznacza odejście od postrzegania starości przede wszystkim przez pryzmat potrzeb opiekuńczych. W centrum przyszłych regulacji powinny znaleźć się autonomia, godność, równość i podmiotowość osób starszych.
Brazylia pokieruje pracami w 2027 roku
Jednym z ważnych ustaleń organizacyjnych było wyznaczenie nowego przewodniczącego grupy roboczej. W 2026 r. pracami kierowała Argentyna. Na zakończenie październikowej sesji przedstawicielstwo Brazylii przy ONZ zostało wyznaczone do objęcia tej funkcji w 2027 r.
Powołano również pięć par współmoderatorów, którym powierzono prowadzenie konsultacji dotyczących poszczególnych części przyszłego dokumentu. Funkcje te powierzono przedstawicielom następujących państw:
- Filipiny i Serbia
- Słowenia i Urugwaj
- Gambia i Katar
- Australia i Brazylia
- Malta i Lesotho
Współmoderatorzy będą zbierać stanowiska państw i innych zainteresowanych uczestników, organizować konsultacje oraz pomagać w przygotowywaniu propozycji zapisów przyszłego instrumentu.
Jakie prawa powinny znaleźć się w przyszłej konwencji?
Październikowe obrady nie zakończyły się przyjęciem katalogu praw ani uzgodnieniem konkretnych artykułów konwencji. Pozwoliły jednak określić najważniejsze zagadnienia, które będą przedmiotem dalszych negocjacji.
Należą do nich przeciwdziałanie ageizmowi i dyskryminacji ze względu na wiek, poszanowanie autonomii i niezależności osób starszych, ochrona przed przemocą i zaniedbaniem, dostęp do opieki długoterminowej i zabezpieczenia społecznego, a także możliwość skutecznego dochodzenia swoich praw.
Istotne miejsce w dyskusji zajmuje również uczestnictwo osób starszych w życiu społecznym i podejmowaniu decyzji, które ich dotyczą. Zwracano uwagę na różnorodność doświadczeń starzenia się oraz nakładanie się różnych form dyskryminacji, na przykład ze względu na wiek i niepełnosprawność.
Ważnym zagadnieniem pozostaje udział samych osób starszych i reprezentujących je organizacji w procesie przygotowywania dokumentu. Ich doświadczenia i postulaty powinny być uwzględniane na wszystkich etapach prac.
Wymienione zagadnienia odzwierciedlają problemy i postulaty podnoszone podczas sesji. Nie stanowią jeszcze uzgodnionego katalogu praw, który zostanie wpisany do przyszłej konwencji.
Co dalej? Harmonogram prac nad konwencją
Przedstawiony plan zakłada kontynuację konsultacji i przygotowanie pierwszej wersji projektu dokumentu w 2027 r. Harmonogram opisany przez GANHRI ma charakter planu wymagającego potwierdzenia przez Core Group, czyli grupę koordynującą proces.
Listopad 2026 – zaproszenie do składania stanowisk dotyczących pięciu obszarów tematycznych.
Grudzień 2026 – kwiecień 2027 – konsultacje między sesjami.
Maj – czerwiec 2027 – przygotowanie materiałów i propozycji zapisów przez współmoderatorów.
19–21 lipca 2027 – trzecia sesja grupy roboczej.
Sierpień – wrzesień 2027 – planowane konsultacje regionalne.
Październik 2027 – planowane przygotowanie pierwszej wersji projektu konwencji (zero draft).
Listopad 2027 – planowana czwarta sesja grupy roboczej i dyskusja nad projektem.
Pierwsza wersja dokumentu, określana jako zero draft, będzie punktem wyjścia do dalszych negocjacji. Nie będzie jeszcze uzgodnionym tekstem konwencji.
Dlaczego prace nad konwencją są ważne?
Osoby starsze są już objęte ochroną wynikającą z obowiązujących międzynarodowych instrumentów praw człowieka. Nie istnieje jednak odrębna, kompleksowa konwencja ONZ poświęcona prawom tej grupy, która szczegółowo określałaby obowiązki państw w kontekście starzenia się.
W praktyce oznacza to lukę między formalnym uznaniem powszechnych praw człowieka a ich rzeczywistym przestrzeganiem w życiu osób starszych. Problem dotyczy między innymi dyskryminacji ze względu na wiek, przemocy, zaniedbania oraz nierównego dostępu do zabezpieczenia społecznego, ochrony zdrowia i opieki długoterminowej.
Przyszła konwencja ma doprecyzować obowiązki państw, wzmocnić ochronę praw osób starszych i stworzyć mechanizmy monitorowania realizacji przyjętych zobowiązań. Jej znaczenie będzie zależało jednak nie tylko od ostatecznego brzmienia dokumentu, lecz także od tego, czy państwa będą skutecznie wdrażać jego postanowienia.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”
