Jeszcze niedawno perspektywa dożycia stu lat wydawała się czymś wyjątkowym. Dziś coraz częściej staje się przedmiotem poważnej debaty o przyszłości społeczeństw, gospodarki, edukacji i rynku pracy. Ale czy jesteśmy przygotowani na świat, w którym życie może trwać znacznie dłużej niż dotychczas? Stanford Center on Longevity proponuje odpowiedź w postaci koncepcji New Map of Life – nowej mapy życia, która przedstawia 10 zasad budowania społeczeństwa przygotowanego na długowieczność.
Nie chodzi wyłącznie o to, żeby żyć dłużej. Chodzi o to, żeby dodatkowe lata oznaczały również zdrowie, samodzielność, bezpieczeństwo finansowe i możliwość aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym. Realizacja tego celu wymaga jednak zmian w sposobie, w jaki myślimy o edukacji, pracy, emeryturze, zdrowiu i relacjach między pokoleniami.
Długie życie to nie tylko wyzwanie, ale również szansa
Jednym z podstawowych założeń New Map of Life jest odejście od postrzegania starzenia się wyłącznie przez pryzmat strat. W publicznej debacie często na pierwszy plan wysuwają się koszty związane z ochroną zdrowia, opieką, emeryturami czy malejącą samodzielnością części osób starszych. Tymczasem autorzy koncepcji zwracają uwagę, że takie spojrzenie nie daje pełnego obrazu sytuacji.
Trzeba również uwzględniać ekonomiczny i społeczny wkład starszych pokoleń. Ich doświadczenie, wiedza, aktywność zawodowa i zaangażowanie społeczne mają znaczenie dla całego społeczeństwa. Dopiero uwzględnienie zarówno kosztów, jak i korzyści pozwala rzetelniej ocenić konsekwencje zmian demograficznych.
New Map of Life proponuje więc zmianę perspektywy: zamiast koncentrować się na tym, jakie obciążenia przynosi starzenie się społeczeństwa, warto zastanowić się, jak wykorzystać możliwości wynikające z dłuższego życia.
New Map of Life: 10 zasad społeczeństwa długowieczności
Koncepcja opracowana przez Stanford Center on Longevity obejmuje dziesięć wzajemnie powiązanych zasad. Dotyczą one nie tylko osób starszych, ale wszystkich pokoleń – także dzieci, młodych dorosłych i osób w średnim wieku. Przygotowanie do długowieczności powinno bowiem rozpoczynać się na długo przed starością.
1. Wykorzystajmy w pełni szansę, jaką daje 100-letnie życie
Dłuższe życie oznacza więcej czasu na rozwój, naukę, pracę, relacje i realizowanie planów. Żeby jednak dodatkowe lata rzeczywiście stały się szansą, trzeba zmienić sposób myślenia o starości.
Autorzy New Map of Life proponują, by oceniać nie tylko koszty związane ze starzeniem się społeczeństwa, ale również wkład osób starszych w gospodarkę i życie społeczne. Chodzi o dostrzeżenie ich roli, a nie sprowadzanie dyskusji o demografii do wydatków na emerytury i opiekę zdrowotną.
2. Inwestujmy w przyszłych stulatków już od dzieciństwa
Przygotowanie do długiego życia nie zaczyna się na emeryturze. Według koncepcji New Map of Life inwestycje w rozwój człowieka powinny obejmować wszystkie etapy życia, a szczególne znaczenie mają pierwsze lata dzieciństwa.
Okres między narodzinami a rozpoczęciem edukacji szkolnej jest szczególnie ważny dla rozwijania umiejętności poznawczych, emocjonalnych i społecznych. To właśnie wtedy kształtują się podstawy, które mogą wspierać zdrowe, aktywne i satysfakcjonujące życie w kolejnych dekadach.
Wczesne inwestycje mają przynosić korzyści przez wiele lat. Dają również więcej czasu na przezwyciężanie trudności i niekorzystnych okoliczności, które mogą pojawić się na późniejszych etapach życia.
3. Nie wystarczy żyć dłużej. Trzeba wydłużać życie w zdrowiu
Jednym z najważniejszych wyzwań długowieczności jest zmniejszenie różnicy między długością życia a liczbą lat przeżywanych w dobrym zdrowiu.
New Map of Life wskazuje, że inwestycje w zdrowie publiczne powinny obejmować całe życie człowieka. Nie można ograniczać ich do leczenia chorób, kiedy już się pojawią. Równie ważne jest tworzenie warunków sprzyjających zdrowiu i przeciwdziałanie nierównościom.
Szczególnej uwagi wymagają społeczności dotknięte ubóstwem, dyskryminacją i degradacją środowiska. Dostęp do opieki medycznej to tylko jeden z elementów. Liczą się również warunki życia, otoczenie i możliwości dbania o zdrowie na co dzień.
4. Przygotujmy się na zupełnie nową przyszłość starzenia się
Jak będzie wyglądać starość dzisiejszych pięciolatków? Według autorów New Map of Life ich doświadczenia mogą znacząco różnić się od doświadczeń obecnych pokoleń osób starszych. Wpływ na to będą miały osiągnięcia medycyny i rozwój nowych technologii.
Szczególne znaczenie może mieć geronauka (geroscience) – dziedzina badań zajmująca się związkami między procesami starzenia a rozwojem chorób. Jej celem jest identyfikowanie mechanizmów genetycznych, molekularnych i komórkowych, które sprawiają, że wiek staje się istotnym czynnikiem ryzyka różnych schorzeń. Badacze poszukują sposobów oddziaływania na te mechanizmy.
Nie oznacza to, że proces starzenia można zatrzymać. Rozwój tej dziedziny może jednak zmienić sposób, w jaki będziemy doświadczać kolejnych etapów życia.
5. Zmiana drogi życiowej powinna być czymś naturalnym
Tradycyjny model życia zakłada stosunkowo prostą kolejność: edukacja, praca, emerytura. W perspektywie stuletniego życia taki schemat może okazać się niewystarczający.
New Map of Life proponuje bardziej elastyczne podejście. Ludzie powinni mieć możliwość wielokrotnego zmieniania kierunku swojej drogi: powrotu do nauki, zmiany zawodu, podejmowania nowych aktywności czy czasowego wycofywania się z pracy.
Życie nie musi przebiegać według jednego, z góry ustalonego scenariusza. Kolejne etapy mogą się przeplatać, a różne role – zawodowe, rodzinne, edukacyjne i społeczne – mogą być realizowane w różnym wieku.
Taka zmiana wymaga również stworzenia większych możliwości współpracy międzypokoleniowej, wymiany wiedzy i wzajemnego wsparcia.
6. Edukacja nie powinna kończyć się wraz z młodością
Jeżeli ludzie będą żyć i pracować dłużej, będą również potrzebować nowych umiejętności na kolejnych etapach życia. Dlatego edukacja nie może być ograniczona do pierwszych kilkunastu czy dwudziestu kilku lat.
Koncepcja New Map of Life zakłada rozwijanie możliwości uczenia się przez całe życie, także poza tradycyjnym systemem szkolnictwa i szkolnictwa wyższego.
Ważne jest, żeby osoby w różnym wieku mogły zdobywać wiedzę i kompetencje dostosowane do swoich potrzeb, zainteresowań, możliwości czasowych i sytuacji finansowej. Nauka powinna być dostępna nie tylko dla tych, którzy dopiero rozpoczynają dorosłość, ale również dla osób w średnim i starszym wieku.
7. Pracujmy dłużej, ale na innych zasadach
W perspektywie stuletniego życia łączny okres aktywności zawodowej może wynosić nawet 60 lat lub więcej. Nie oznacza to jednak, że ludzie powinni przez cały ten czas pracować według dzisiejszego modelu.
New Map of Life zwraca uwagę na potrzebę większej elastyczności rynku pracy. Życie zawodowe będzie musiało uwzględniać nie tylko obowiązki służbowe, lecz także wychowywanie dzieci, opiekę nad bliskimi, własne potrzeby zdrowotne i konieczność zdobywania nowych kwalifikacji.
Rozwiązaniem mogą być między innymi elastyczne godziny pracy, okresowa praca z domu oraz możliwość wchodzenia na rynek pracy i wycofywania się z niego na różnych etapach życia. Ważną rolę powinny odgrywać również płatne i bezpłatne przerwy związane z opieką, zdrowiem czy edukacją.
Dłuższa aktywność zawodowa nie musi więc oznaczać kilkudziesięciu lat nieprzerwanej pracy w tym samym rytmie.
8. Bezpieczeństwo finansowe trzeba budować przez całe życie
Sto lat życia oznacza również konieczność przemyślenia sposobów finansowania kolejnych etapów dorosłości. Dotychczasowe modele oszczędzania, pracy i przechodzenia na emeryturę mogą nie odpowiadać rzeczywistości, w której życie trwa znacznie dłużej.
Autorzy New Map of Life zwracają uwagę na zmieniające się warunki ekonomiczne, większą niepewność zatrudnienia i różnorodność współczesnych struktur rodzinnych. Wskazują również na problem niewystarczających oszczędności emerytalnych wśród Amerykanów.
Przywołują dane dotyczące Stanów Zjednoczonych: bez zabezpieczenia zapewnianego przez programy Medicare i Social Security jedna trzecia starszych dorosłych żyłaby poniżej granicy ubóstwa.
Dlatego potrzebne są rozwiązania pozwalające budować bezpieczeństwo finansowe na różnych etapach życia. Nie można przy tym zakładać, że każdy człowiek dysponuje takimi samymi możliwościami oszczędzania i planowania przyszłości. Decyzje finansowe są bowiem uzależnione również od szerszych warunków społecznych i gospodarczych.
9. Projektujmy miasta i społeczności z myślą o długowieczności
Na to, jak będziemy się starzeć, wpływa nie tylko genetyka, medycyna czy indywidualne wybory. Ogromne znaczenie ma również środowisko, w którym żyjemy.
Otoczenie może sprzyjać aktywności fizycznej i kontaktom społecznym albo utrudniać poruszanie się i zwiększać ryzyko izolacji. Wpływa także na ryzyko otyłości oraz chorób układu oddechowego, sercowo-naczyniowego i neurodegeneracyjnych.
Według New Map of Life planowanie przestrzeni powinno uwzględniać konsekwencje dla zdrowia i długości życia. Oznacza to konieczność projektowania dzielnic i infrastruktury z myślą o potrzebach ludzi w różnym wieku.
Długowieczność nie jest więc wyłącznie zagadnieniem medycznym. To także kwestia urbanistyki, transportu, dostępności przestrzeni publicznej i jakości lokalnych społeczności.
10. Wykorzystajmy potencjał społeczeństwa wielopokoleniowego
Czy starzenie się społeczeństwa musi oznaczać konflikt między pokoleniami? New Map of Life proponuje spojrzeć na różnorodność wieku jako na źródło możliwości.
Młodsze osoby mogą wnosić do wspólnych działań szybkość, energię i zapał do odkrywania nowych rzeczy. Starsze częściej dysponują doświadczeniem, wiedzą i rozwiniętą inteligencją emocjonalną. Połączenie tych zasobów może przynosić korzyści rodzinom, społecznościom i miejscom pracy.
Nie chodzi zatem wyłącznie o zapewnienie starszym osobom miejsca w społeczeństwie. Chodzi również o tworzenie warunków, w których różne pokolenia mogą współpracować, uczyć się od siebie i wzajemnie korzystać ze swoich umiejętności.
Zasada ta wiąże się z kolejnym ważnym postulatem całej koncepcji: korzyści wynikające z długowieczności powinny być dostępne dla wszystkich. Lepsze zdrowie, edukacja i bezpieczeństwo finansowe nie mogą być przywilejem wybranych grup. Powszechny dostęp do tych możliwości jest warunkiem wykorzystania potencjału dłuższego życia.
Kto odpowiada za przygotowanie społeczeństwa na długowieczność?
New Map of Life nie jest wyłącznie propozycją zmian w systemie ochrony zdrowia czy polityce emerytalnej. To znacznie szersza koncepcja, która zakłada współpracę wielu sektorów.
Odpowiedzialność za przygotowanie społeczeństwa na dłuższe życie nie spoczywa wyłącznie na administracji publicznej. Ważną rolę mają do odegrania również pracodawcy, instytucje medyczne, firmy ubezpieczeniowe, środowisko akademickie, biznes i organizacje filantropijne.
Potrzebne są nowe pomysły, inwestycje i rozwiązania uwzględniające fakt, że dotychczasowe modele edukacji, pracy, oszczędzania i przechodzenia na emeryturę powstały w zupełnie innych warunkach demograficznych.
Stawka jest wysoka. Dzisiejsze decyzje dotyczące polityki publicznej i inwestycji będą wpływać na to, jak obecne młode pokolenia przeżyją swoją starość. Chodzi również o to, czy dodatkowe dekady życia staną się okresem aktywności i dobrego zdrowia, czy też będą wiązały się z narastającymi nierównościami i ograniczeniami.
Przesłanie New Map of Life jest jasne: nie wystarczy wyobrazić sobie społeczeństwa przygotowanego na długowieczność. Trzeba je rzeczywiście zbudować.
Czym jest Stanford Center on Longevity?
Stanford Center on Longevity (Stanfordzkie Centrum Długowieczności) to interdyscyplinarny ośrodek badawczy działający przy Uniwersytecie Stanforda w Stanach Zjednoczonych. Powstał w 2007 roku, aby badać społeczne, ekonomiczne, zdrowotne i technologiczne konsekwencje wydłużania się ludzkiego życia.
Centrum łączy wiedzę z różnych dziedzin nauki i współpracuje z badaczami, instytucjami publicznymi oraz sektorem prywatnym. Jego działalność koncentruje się na poszukiwaniu rozwiązań, które pozwolą nie tylko żyć dłużej, ale przede wszystkim lepiej. Jednym z efektów tej pracy jest koncepcja New Map of Life – propozycja przemyślenia na nowo organizacji życia jednostek i całych społeczeństw w epoce długowieczności.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”

