Po latach oczekiwań, apeli środowisk pacjenckich i opiekunów, wreszcie pojawił się projekt Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych – pierwszego tak kompleksowego dokumentu, który ma szansę wyznaczyć kierunek polityki zdrowotnej i społecznej wobec osób żyjących z demencją. Wiceprezeska Alzheimer Polska, dr Edyta Ekwińska, komentuje powstanie Programu jako „krok we właściwym kierunku”, ale zaznacza: dokument nie może pozostać tylko na papierze.

– Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych to dokument, na który środowisko osób żyjących z demencją i ich opiekunów czeka od lat – mówi dr Edyta Ekwińska. – Już w 2011 roku Ogólnopolskie Porozumienie Organizacji Alzheimerowskich i Polskie Towarzystwo Alzheimerowskie przygotowały założenia Planu Alzheimerowskiego dla Polski. Dzisiejszy Program powinien być odpowiedzią na potrzeby zgłaszane od dawna jako pilne, zwłaszcza w kontekście starzejącego się społeczeństwa i prognoz demograficznych – dodaje.

Priorytety Programu: co jest naprawdę ważne?

Program obejmuje siedem kluczowych filarów wsparcia. Jednym z najważniejszych – zdaniem dr Edyty Ekwińskiej – jest rozwój wsparcia środowiskowego. Alzheimer Polska i współpracujące organizacje będą podczas konsultacji postulować o wpisanie rozwiązań, które już funkcjonują i przynoszą efekty.

– Środowiskowe domy samopomocy typu C funkcjonują od ponad 20 lat i są współfinansowane przez MRPiPS. To dzięki nim wiele organizacji alzheimerowskich stworzyło modelowe formy opieki dziennej dla osób z otępieniem – podkreśla ekspertka. Wymienia też domy dziennego pobytu, jak te działające w woj. mazowieckim, oraz oddziały alzheimerowskie w domach pomocy społecznej – miejsca zapewniające wyspecjalizowaną, dostosowaną do potrzeb opiekę.

Szczególną uwagę Ekwińska zwraca na zapis o pilotażu dziennych centrów wsparcia pamięci – rozwiązaniu nowym, ale potencjalnie nietrwałym, jeśli nie zostanie odpowiednio umocowane systemowo. Jako pozytywny przykład przywołuje całodobowe domy pomocy w Ptaszkach i Kukawkach prowadzone przez Siedleckie Stowarzyszenie Pomocy Osobom z Chorobą Alzheimera – jedyną tego typu inicjatywę w Polsce dedykowaną w całości osobom z otępieniem.

Wczesna diagnostyka to szansa na dłuższe życie w godności

Bardzo ważnym i potrzebnym filarem Programu jest wsparcie wczesnej diagnostyki. – Cieszy nas wdrożenie procedur, które usprawniają wykrywanie choroby już na wczesnym etapie – mówi Edyta Ekwińska. – Kluczowe będzie umożliwienie lekarzom rodzinnym przeprowadzania testów funkcji poznawczych oraz zlecania odpowiednich badań laboratoryjnych. Dzięki temu więcej osób ma szansę uzyskać diagnozę szybciej, a to pozwala spowolnić progresję choroby i dłużej funkcjonować samodzielnie.

Edukacja od najmłodszych lat i świadomość społeczna

Program przewiduje również działania edukacyjne, które – według Alzheimer Polska – powinny obejmować już najmłodszych obywateli. – Bardzo ważne jest, aby w nowym przedmiocie szkolnym „edukacja zdrowotna” uwzględniono tematykę demencji – podkreśla Ekwińska. – Dzieci powinny wiedzieć, że osoby z otępieniem żyją wśród nas, i że mogą potrzebować pomocy. Nie powinno ich dziwić, że starsza osoba nie wie, gdzie się znajduje – powinny wiedzieć, jak podejść, zapytać, pomóc.

Zaznacza przy tym, że niestety w wielu sytuacjach nawet dorośli nie reagują, gdy widzą starszą osobę w piżamie i kapciach na ulicy. – To pokazuje, jak niewielka jest nasza zbiorowa świadomość. Musimy uwrażliwiać społeczeństwo i przygotować młodsze pokolenia na kontakt z osobami z demencją. Edukacja jest tu kluczem – mówi.

Szkolenie służb i edukacja zawodowa

W Programie znalazły się także zapisy dotyczące edukacji zawodowej dla przedstawicieli służb i zawodów niemedycznych. Alzheimer Polska i Siedleckie Stowarzyszenie Pomocy Osobom z Chorobą Alzheimera prowadzą kampanie informacyjne, które mają trafić do m.in. policji, straży miejskiej, pracowników banków czy administracji publicznej. Mają one pomóc rozpoznawać objawy choroby i odpowiednio komunikować się z osobami z otępieniem.

– Praktyczne materiały dla tych grup zawodowych to konieczność. Dzięki nim osoby z otępieniem będą mogły funkcjonować bezpieczniej i z większym zrozumieniem w przestrzeni publicznej – zaznacza Ekwińska.

Nadzieje i obawy

Ekspertka nie ukrywa, że choć Program daje nadzieję, to wiele będzie zależało od jego wdrożenia i finansowania. – Liczba osób z otępieniem w Polsce przekracza 500 tysięcy i może być znacznie niedoszacowana. Potrzebujemy zatem nie tylko nowych rozwiązań, ale też usystematyzowania i upowszechnienia tego, co już działa.

Nadzieję daje m.in. zaplanowane na wrzesień uruchomienie infolinii dla chorych i opiekunów, kampanie edukacyjne oraz plany wzmacniania istniejących form wsparcia.

– Mam nadzieję, że działania te przyczynią się do budowania społeczeństwa przyjaznego osobom żyjącym z demencją– tzw. dementia friendly society – podsumowuje dr Edyta Ekwińska. – Potrzebujemy nie tylko strategii, ale realnego zaangażowania państwa w tworzenie systemu wsparcia godnego XXI wieku. 

Kiedy uchwała?

23 lipca 2025 roku upływa termin składania uwag. Wskazany termin procedowania uchwały to III kwartał 2025 roku, który kończy się we wrześniu, a wrzesień to Światowy Miesiąc Świadomości  Choroby Alzheimera. Środowisko ma nadzieję, że jeszcze w 2025 roku uda się przegłosować uchwałę Rady Ministrów w sprawie przyjęcia Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych na lata 2025‒2030.

Tekst: Piotr Czubowicz

Edyta Ekwińska jest psychologiem, doktorem nauk o zdrowiu, od 2018 roku pełni funkcję wiceprezesa związku stowarzyszeń Alzheimer Polska i jest reprezentantką z Polski w europejskiej federacji Alzheimer Europe oraz jest członkiem Council of Administrative Age Platform Europe, które zrzesza ponad 100 organizacji seniorskich z całej Europy. Od ponad 20 lat prowadzi dwie placówki wsparcia dziennego dla chorych z chorobą Alzheimera oraz prowadzi pomoc psychologiczną dla opiekunów tych chorych.  Jest autorką publikacji poświęconych roli niefarmakologicznych metod wsparcia chorego.