Lepsza sytuacja materialna, większa aktywność i bardziej różnorodne style życia – obraz polskich seniorów coraz mniej pasuje do stereotypów sprzed dwóch dekad. Najnowsze badania CBOS pokazują, że starość w Polsce przechodzi cichą, ale głęboką transformację.

Starzejące się społeczeństwo – nowa norma, nie wyjątek

Od blisko dwudziestu lat Polska znajduje się w procesie intensywnego starzenia się społeczeństwa. W 2005 roku osoby w wieku 60 lat i więcej stanowiły 17,2% populacji. W 2024 roku było to już 26,6%, a według prognoz w 2060 roku seniorzy będą stanowić aż 38,3% mieszkańców kraju. To nie jest już przyszłość – to teraźniejszość, która wymaga nowego spojrzenia na jakość życia osób starszych.

Po niemal dziesięcioletniej przerwie CBOS ponownie zapytał osoby 60+ o ich codzienne funkcjonowanie: sytuację materialną, zdrowie, aktywność zawodową, społeczną i rekreacyjną. Z zebranych danych wyłania się obraz znacznie bardziej złożony – i znacznie bardziej optymistyczny – niż jeszcze dekadę temu.

Samotnie, ale niekoniecznie samotnie

Jednym z trwałych elementów życia seniorów pozostaje struktura gospodarstw domowych. Osoby starsze zdecydowanie częściej niż młodsi mieszkają samotnie – dotyczy to 23% seniorów wobec 9% osób w wieku 18–59 lat. Najbardziej narażeni na jednoosobowe gospodarstwa są najstarsi – w grupie 80+ co trzeci senior mieszka sam.

Co istotne, w ostatniej dekadzie struktura ta zmieniała się tylko nieznacznie. Zmniejszył się udział seniorów mieszkających w dużych, kilkuosobowych gospodarstwach, a wzrósł odsetek tych, którzy mieszkają z jedną osobą. Proces ten jest ściśle powiązany ze stanem cywilnym – wraz z wiekiem rośnie liczba wdów i wdowców, a maleje udział osób pozostających w związkach małżeńskich. W prezentowanych przez CBOS badaniach w przedziale wiekowym 60–64 lata samodzielne gospodarstwo domowe prowadzi 15 procent, 65-69 lat 19%, a w przedziale 70-74 lata już 28%.

Samotne prowadzenie gospodarstwa domowego nie oznacza jednak automatycznie izolacji społecznej – co wyraźnie pokazują dane dotyczące aktywności.

Praca po sześćdziesiątce – coraz częściej świadomy wybór

Prawie co piąty senior w Polsce pozostaje aktywny zawodowo – pracując w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu, bądź dorywczo. Najczęściej są to tzw. młodzi seniorzy w wieku 60–64 lata, jednak utrzymywanie aktywności zawodowej po osiągnięciu wieku emerytalnego przestaje być zjawiskiem marginalnym. Według danych prezentowanych przez CBOS w grupie 60–64 lata pracuje 45% osób – co nie powinno dziwić, zważywszy, że dla mężczyzn jest to nadal wiek przedemerytalny; w przedziale 65–69 lat odsetek ten wynosi 15%, natomiast w grupie 70–74 lata – 7%.

Dla części seniorów praca pozostaje koniecznością ekonomiczną, dla innych stanowi sposób na zachowanie aktywności, podtrzymanie relacji społecznych oraz poczucia sprawczości. Trend ten dobrze wpisuje się w szerszą zmianę kulturową – starość coraz rzadziej postrzegana jest wyłącznie jako czas wycofania z życia zawodowego i społecznego.

Pieniądze mają znaczenie – i widać poprawę

Choć osoby starsze nadal gorzej niż młodsi oceniają warunki materialne swoich gospodarstw domowych, dane CBOS pokazują wyraźną poprawę w porównaniu z wcześniejszymi latami. Znacznie mniej seniorów określa dziś swoją sytuację finansową jako złą lub bardzo złą.

W grupie 60–64 lata poziom zadowolenia z sytuacji materialnej jest tylko nieznacznie niższy niż wśród osób w wieku 18–59 lat. Pogorszenie ocen pojawia się stopniowo po 65. roku życia i staje się wyraźniejsze po siedemdziesiątce. Nadal jednak dominują oceny „przeciętne” i „dobre”, co w połączeniu z rosnącą aktywnością seniorów ma kluczowe znaczenie.

Ekonomia i kultura wzajemnie się tu wzmacniają: lepsza sytuacja materialna umożliwia aktywność, a aktywność sprzyja lepszemu samopoczuciu i jakości życia.

Zdrowie – bariera, ale nie mur

Samoocena stanu zdrowia pozostaje jednym z obszarów najsilniej różnicujących seniorów i młodsze pokolenia. Osoby po 60. roku życia około dwukrotnie rzadziej niż młodsi oceniają swój stan zdrowia jako dobry. Wyraźne pogorszenie ocen pojawia się po 70. roku życia, a przewaga niezadowolenia nad zadowoleniem występuje dopiero w grupie 80+.

Warto jednak podkreślić, że nawet wśród najstarszych seniorów największa część badanych określa swój stan zdrowia jako „przeciętny”, a nie zły. To ważny niuans – zdrowie ogranicza, ale coraz rzadziej całkowicie wyklucza z aktywnego życia.

Aktywność codzienna: znacznie więcej niż telewizor

Lista aktywności podejmowanych przez seniorów jest długa i zaskakująco różnorodna. Owszem, niemal wszyscy oglądają telewizję (97%), ale na tym codzienność osób 60+ zdecydowanie się nie kończy.

Zdecydowana większość spotyka się ze znajomymi w domu (90%) i poza nim (86%), odwiedza rodzinę (87%), czyta książki i prasę (82%), chodzi na spacery (82%) i słucha muzyki (87%). Aż 66% korzysta z komputera i internetu, ponad połowa uprawia sport, jeździ na rowerze lub chodzi na basen.

Seniorzy podróżują – 65% zwiedza Polskę, a 43% Europę i świat. Uczestniczą w kulturze: chodzą do kina, teatru, muzeów. Co trzeci angażuje się w wolontariat lub pracę na rzecz lokalnej społeczności, a co piąty dokształca się, uczy języków obcych lub bierze udział w zajęciach uniwersytetów trzeciego wieku.

Najbardziej regularne, „codzienne” aktywności – poza oglądaniem telewizji – to praca w ogrodzie lub na działce, spacery, korzystanie z internetu, czytanie oraz praktyki religijne. To obraz stabilnego, osadzonego, ale aktywnego stylu życia.

Jakość życia seniorów – cicha rewolucja

Dane z badania „Seniorzy 2.0” pokazują, że w Polsce mamy do czynienia z wyraźną poprawą jakości życia osób starszych. Mniej seniorów doświadcza skrajnie złej sytuacji materialnej, więcej pozostaje aktywnych – społecznie, fizycznie, kulturowo i cyfrowo. To zmiana zarówno ekonomiczna, jak i kulturowa.

Starość przestaje być jednoznacznie kojarzona z biernością i zależnością. Coraz częściej jest etapem życia, w którym – mimo ograniczeń zdrowotnych – można zachować autonomię, relacje i poczucie sensu. W obliczu nadchodzącej fali demograficznej to nie tylko dobra wiadomość, ale też ważny sygnał dla polityk publicznych: seniorzy nie są wyłącznie grupą wymagającą opieki. Są aktywnymi uczestnikami życia społecznego – i będą nimi coraz dłużej.

Źródło: CBOS „Seniorzy 2.0”: https://www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty_tekst.php?id=7125