Starzejące się społeczeństwa zmuszają Europę do poszukiwania nowych modeli opieki nad seniorami. We Francji od 1989 roku funkcjonuje prawnie uregulowane rozwiązanie znane jako accueil familial, które można określić jako „rodzinę zastępczą” dla seniora. Osoba starsza zamieszkuje w prywatnym domu osoby posiadającej zgodę władz departamentu i otrzymuje tam zakwaterowanie oraz codzienne wsparcie. W zamian opiekun otrzymuje wynagrodzenie. System jest regulowany przepisami, a za jego organizację i nadzór odpowiadają władze departamentalne. Choć pozostaje rozwiązaniem niszowym, stanowi jedną z alternatyw dla opieki instytucjonalnej.
Senior zamieszkuje w prywatnym domu
Accueil familial jest przeznaczone dla osób starszych oraz dorosłych osób z niepełnosprawnościami, które nie mogą lub nie chcą dłużej mieszkać samodzielnie. Pobyt może być stały albo czasowy, a także odbywać się w ciągu dnia lub w formie noclegu. Osoba przyjmowana ma do dyspozycji własny umeblowany pokój lub mieszkanie oraz dostęp do wspólnych przestrzeni, takich jak salon, kuchnia czy ogród. W zależności od potrzeb opiekun może pomagać między innymi przy posiłkach, wstawaniu i kładzeniu się, przemieszczaniu się czy zapewniać odpowiednią obserwację. W razie potrzeby w domu mogą również pojawić się zewnętrzne usługi opiekuńcze lub pielęgniarskie. To rozwiązanie pośrednie między samodzielnym mieszkaniem a pobytem w placówce. Senior nie trafia do dużego ośrodka, ale jednocześnie nie pozostaje bez wsparcia.
Jak działa accueil familial we Francji?
Jak informuje francuski rządowy portal Service-Public.fr, osoba, która chce przyjmować seniorów lub osoby z niepełnosprawnościami, musi uzyskać zgodę przewodniczącego rady departamentu. Władze oceniają między innymi warunki mieszkaniowe i zdolność kandydata do zapewnienia bezpieczeństwa, zdrowia i dobrostanu osób przyjmowanych. Zgoda jest wydawana na pięć lat i określa między innymi liczbę osób, które można przyjąć. Przed rozpoczęciem działalności opiekun przechodzi obowiązkowe szkolenia.
Co do zasady jeden opiekun może przyjąć jednocześnie maksymalnie trzy osoby. Limit może zostać zwiększony do czterech, jeśli wśród przyjmowanych osób znajduje się para. Pobyt jest regulowany umową zawieraną między osobą przyjmowaną a opiekunem. Określa ona między innymi warunki zakwaterowania, zakres świadczonych usług oraz zasady wynagradzania. Opiekun może być wynagradzany bezpośrednio przez seniora na podstawie umowy albo być pracownikiem organizacji, która uzyskała odpowiednią zgodę departamentu.
Koszty obejmują nie tylko wynagrodzenie za świadczone usługi, ale również między innymi udostępnienie przestrzeni mieszkalnej, wyżywienie i utrzymanie. W zależności od sytuacji finansowej i zdrowotnej osoby przyjmowanej część kosztów może być pokrywana z publicznych form wsparcia. Francuski system przewiduje możliwość korzystania między innymi z APA à domicile, czyli świadczenia związanego z utratą samodzielności, a także z pomocy mieszkaniowej.
Nie jest to więc po prostu sytuacja, w której senior zamieszkuje u obcej rodziny. We Francji chodzi o formalnie uregulowaną i wynagradzaną działalność opiekuńczą realizowaną w prywatnym domu. Władze departamentalne określają zasady jej świadczenia, wydają zgody i sprawują nadzór nad systemem.
Stary model w nowej rzeczywistości
Accueil familial nie powstało jako odpowiedź na obecny kryzys demograficzny. System został ustanowiony w 1989 roku i od tego czasu ewoluował jako alternatywna forma zakwaterowania i wsparcia dla osób starszych oraz osób z niepełnosprawnościami, lokowana pomiędzy samodzielnym życiem a pobytem w placówce.
Dziś rozwiązanie wpisuje się w szerszy kierunek francuskiej polityki określany jako virage domiciliaire – zwrot w stronę organizowania opieki tak, by osoby starsze mogły jak najdłużej pozostawać w swoim środowisku domowym. Nie oznacza to jednak, że accueil familial jest głównym filarem tego systemu. To jedno z kilku rozwiązań, które mają pozwolić osobom starszym funkcjonować poza tradycyjnymi placówkami opiekuńczymi.
Model pozostaje niszowy. Według danych przywołanych w odpowiedziach francuskiego ministerstwa na pytania parlamentarne, w 2022 roku działało we Francji 8428 accueillants familiaux – w porównaniu z 2019 rokiem liczba opiekunów spadła o około 10 proc. Wśród problemów wskazywanych w debacie publicznej pojawiają się między innymi niska atrakcyjność tej działalności, kwestie wynagrodzenia, organizacja zastępstw i trudności związane z rozwiązaniem umowy.
Czy Polska mogłaby stworzyć podobny model?
Polski system również potrzebuje rozwiązań pomiędzy opieką świadczoną w domu a pobytem w placówce. Funkcjonują już usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, domy pomocy społecznej i inne formy wsparcia, ale możliwość zamieszkania u profesjonalnie przygotowanego opiekuna w warunkach przypominających domowe mogłaby stanowić dodatkową ścieżkę.
Nie oznacza to jednak, że francuski model można po prostu skopiować. W Polsce trzeba byłoby określić zasady kwalifikowania opiekunów, standardy mieszkań, wymagania dotyczące szkoleń, kontroli i zastępstw oraz sposób finansowania takiej opieki. Kluczowe byłyby również mechanizmy ochrony seniorów przed nadużyciami.
Francuskie doświadczenie pokazuje jednak, że prywatny dom może stać się miejscem świadczenia formalnie regulowanej i wynagradzanej opieki. W obliczu starzenia się społeczeństwa warto więc rozmawiać nie tylko o tym, ile nowych placówek opiekuńczych powinno powstać, lecz także o tym, jakie inne formy organizacji opieki można rozwijać bliżej codziennego życia i w mniejszej skali.
Piotr Czubowicz
Redaktor Magazynu „Polityka Senioralna”
