Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce. Rządowy raport pokazuje skalę wyzwań

Podczas wspólnego posiedzenia Komisji Polityki Senioralnej oraz Komisji Polityki Społecznej i Rodziny sekretarz stanu Marzena Okła-Drewnowicz zaprezentowała dokument „Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2024 r.”. Wnioski z raportu są jednoznaczne: Polska wchodzi w etap przyspieszonego starzenia się społeczeństwa, a jego skutki będą miały charakter systemowy – od rynku pracy, przez finanse publiczne, po ochronę zdrowia i opiekę długoterminową.

Poniżej przedstawiamy kluczowe ustalenia raportu.

Seniorzy to już ponad jedna czwarta społeczeństwa

Na koniec 2024 r. ludność Polski liczyła 37 489,1 tys. osób – o 147,4 tys. mniej niż rok wcześniej. Jednocześnie liczba osób w wieku 60+ wyniosła blisko 10 mln i wzrosła w ciągu roku o 85,3 tys.

Osoby starsze stanowią dziś 26,6% populacji kraju, a prognozy demograficzne wskazują, że proces ten będzie postępował:

w 2030 r. osoby 60+ będą stanowiły 28% społeczeństwa,
w 2040 r. – 33%,
w 2050 r. – 37%,
w 2060 r. – 38% (s. 9–11).

Do 2060 r. liczba ludności Polski ma spaść o ponad 7 mln, przy jednoczesnym wzroście liczby seniorów do 11,9 mln. Oznacza to trwałą zmianę struktury wieku populacji.

Wskaźnik obciążenia demograficznego (liczba osób 65+ przypadających na 100 osób w wieku 15–64 lata) wyniósł w 2024 r. 31,8 i systematycznie rośnie od 2011 r. To bezpośredni sygnał rosnącej presji na system emerytalny i osoby w wieku produkcyjnym.

Najstarsze roczniki rosną najszybciej

Struktura wiekowa seniorów pokazuje dalsze przesuwanie się populacji ku najstarszym grupom:

25,1% seniorów ma 65–69 lat
22,6% – 60–64 lata
21,6% – 70–74 lata
16,1% ma 80 lat i więcej

Największy roczny wzrost odnotowano w grupie 75–79 lat – liczba osób w tym wieku wzrosła o 10,2% rok do roku. To grupa szczególnie istotna z punktu widzenia zapotrzebowania na świadczenia zdrowotne oraz opiekę długoterminową.

Starość w Polsce ma twarz kobiety

W Polsce wśród osób starszych wyraźnie przeważają kobiety. W 2024 roku stanowiły one aż 58% wszystkich osób w wieku 60+. Oznacza to, że na 100 starszych mężczyzn przypadało 138 kobiet (dla porównania – w całej populacji ten wskaźnik wynosi 107).

Ta przewaga rośnie wraz z wiekiem. W grupie 60–64 lata kobiety to 52,6% seniorów, ale wśród osób w wieku 85+ ich udział sięga już 71,9%. Innymi słowy – w najstarszej grupie wiekowej na 100 mężczyzn przypada aż 256 kobiet.

Różnice widać także między miastem a wsią. W miastach na 100 starszych mężczyzn przypada 148 kobiet, na wsi – 123. Wyjątkiem jest grupa 85+, gdzie to na wsi przewaga kobiet jest jeszcze większa (264 wobec 252 w miastach).

Skąd te dysproporcje? To przede wszystkim efekt dłuższego życia kobiet oraz wyższej umieralności mężczyzn w młodszych i średnich grupach wieku.

Długość życia rośnie, ale różnice między płciami pozostają

W 2024 r. przeciętne dalsze trwanie życia osoby w wieku 60 lat wynosiło:

19,8 roku dla mężczyzn
24,5 roku dla kobiet

Różnica to niemal 5 lat.

Umieralność mężczyzn 60+ była wyraźnie wyższa – współczynnik zgonów wyniósł 40,8 wobec 32,1 wśród kobiet.

Najczęstszą przyczyną zgonów seniorów były choroby układu krążenia (39,9%), a następnie nowotwory (27,0%). Te dane mają bezpośrednie przełożenie na priorytety zdrowotne państwa.

Ochrona zdrowia: 42,5 mln porad dla seniorów

Osoby starsze korzystają z systemu ochrony zdrowia znacznie częściej niż młodsze roczniki. W 2024 r. w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej udzielono 42,5 mln porad pacjentom powyżej 60. roku życia.

W obszarze geriatrii:

63 224 pacjentów objęto opieką geriatryczną
wartość rozliczonych świadczeń wyniosła 348 503 482 zł
funkcjonowało 60 oddziałów geriatrycznych z 1 266 łóżkami
działało 110 poradni geriatrycznych
świadczeń udzielało 138 podmiotów

Dane te pokazują skalę systemu, ale w kontekście prognoz demograficznych rodzą pytanie o jego przyszłą wydolność.

Rehabilitacja – klucz do samodzielności

Wraz z wiekiem rośnie zapotrzebowanie na rehabilitację – po udarach, operacjach ortopedycznych, w chorobach neurologicznych czy kardiologicznych. W 2024 r. z rehabilitacji leczniczej skorzystało ponad 1,8 mln pacjentów, a wartość świadczeń sięgnęła niemal 5 mld zł.

Najczęstsze problemy zdrowotne osób 60+ wymagające rehabilitacji to m.in. porażenia połowiczne (często jako następstwo udaru), bóle kręgosłupa, uszkodzenia barku czy powikłania chorób naczyń mózgowych. W starzejącym się społeczeństwie rehabilitacja staje się nie dodatkiem, lecz warunkiem zachowania samodzielności.

Opieka długoterminowa – system pod rosnącą presją

Wraz ze wzrostem liczby osób w wieku 75+ rośnie zapotrzebowanie na opiekę długoterminową – zarówno medyczną, jak i społeczną.

W 2024 r.:

ze świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych skorzystało ponad 107 tys. osób 60+
wykonano ponad 911 tys. wizyt pielęgniarskich i fizjoterapeutycznych w domach pacjentów
udzielono ponad 3,2 mln porad lekarskich
ponad 22 tys. osób oczekiwało na miejsce w zakładach opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych

To pokazuje, że opieka nad osobami niesamodzielnymi staje się jednym z kluczowych wyzwań systemowych – szczególnie w kontekście rosnącej liczby jednoosobowych gospodarstw senioralnych.

Opieka paliatywna i hospicyjna – rosnące znaczenie wsparcia u kresu życia

Starzenie się społeczeństwa oznacza również większe zapotrzebowanie na opiekę paliatywną i hospicyjną. W 2024 r. funkcjonowało 225 hospicjów stacjonarnych oraz 571 hospicjów domowych. Z tej formy wsparcia skorzystało ponad 93 tys. pacjentów.

Opieka paliatywna koncentruje się na łagodzeniu bólu i poprawie jakości życia osób z chorobami nieuleczalnymi. W warunkach wydłużającego się życia i rosnącej liczby chorób przewlekłych jej znaczenie będzie systematycznie rosło.

Dochody i wydatki: relatywna stabilność, rosnące różnice

Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na osobę w gospodarstwach składających się wyłącznie z osób 60+ wyniósł 3 450,02 zł.

Struktura dochodów:

80,1% – emerytury i renty
9,8% – praca najemna
3,1% – działalność na własny rachunek

Seniorzy w miastach osiągali dochody o 17,8% wyższe niż na wsi.

Przeciętne miesięczne wydatki wyniosły 2 334,06 zł na osobę, co stanowiło 67,7% dochodu.

Największe pozycje w budżecie:

żywność – 27,3%
mieszkanie i energia – 22,3%
zdrowie – 8,7% (s. 13)

Wydatki na zdrowie były o 4,3 punktu procentowego wyższe niż w gospodarstwach młodszych.

Emerytury i rosnąca liczba świadczeń poniżej minimum

Przeciętna emerytura dla osób 60+ wynosiła 3 887,03 zł, renta z tytułu niezdolności do pracy – 3 982,14 zł, renta rodzinna – 3 551,16 zł.

Minimum socjalne w IV kwartale 2024 r. wynosiło 1 834,68 zł.

Jednocześnie w grudniu 2024 r. wypłacono 433,1 tys. emerytur nowosystemowych poniżej najniższej emerytury ustawowej – o 9,2% więcej niż rok wcześniej. To wyraźny sygnał narastającego problemu niskich świadczeń wśród osób z niepełnym stażem pracy.

Ubóstwo: spadek skrajnego, wzrost relatywnego

Zagrożenie ubóstwem skrajnym wśród osób 60+ spadło do 5,0% (z 5,9%). Jednocześnie wskaźnik ubóstwa relatywnego wzrósł do 13,3%. Oznacza to, że choć mniej seniorów żyje w skrajnej biedzie, rośnie odsetek tych, których dochody znacząco odbiegają od średniego poziomu życia w kraju.

Samotność jako wyzwanie systemowe

Ze spisu powszechnego wynika, że 6 545,3 tys. gospodarstw domowych obejmowało osoby 60+. W miastach 50,2% gospodarstw senioralnych było tworzonych wyłącznie przez osobę starszą, a wśród nich 57% to gospodarstwa jednoosobowe. Na wsi ponad 51% gospodarstw tworzonych wyłącznie przez osoby starsze stanowiły gospodarstwa jednoosobowe.

Skala jednoosobowych gospodarstw w starszym wieku oznacza rosnące wyzwania w obszarze opieki, wsparcia społecznego i przeciwdziałania izolacji.

Długofalowe wyzwanie dla państwa

Raport jasno wskazuje, że starzenie się społeczeństwa ma charakter trwały. Niska dzietność i wydłużające się trwanie życia powodują strukturalną zmianę, która w perspektywie najbliższych dekad doprowadzi do sytuacji, w której niemal 4 na 10 mieszkańców Polski będzie miało 60 lat i więcej.

Wnioski płynące z dokumentu przedstawionego w Sejmie są jednoznaczne: