Dzisiejsi seniorzy to dziś coraz rzadziej wyłącznie odbiorcy opieki czy emeryci spędzający czas przed telewizorem. Z opublikowanego przez CBOS raportu „Seniorzy 2.0” wyłania się obraz pokolenia głęboko zróżnicowanego: od nowoczesnych, aktywnych obywateli świata po osoby wycofane, ograniczające aktywności do minimum. Dane pokazują nie tylko różnice w stylach życia, ale też wyraźne nierówności społeczne, które wraz z wiekiem nie znikają – a często pogłębiają się.

Trzy modele aktywności seniorów

CBOS, analizując sposoby spędzania czasu przez osoby w wieku 60+, wyodrębnił trzy wyraźnie różniące się grupy seniorów. Nie są to kategorie symboliczne – stoją za nimi konkretne dane i proporcje.

1. Seniorzy wszechstronnie aktywni

Najliczniejszą grupę stanowią seniorzy wszechstronnie aktywni – 48% badanych. To właśnie oni najczęściej przełamują stereotyp starości jako etapu bierności i wycofania. Jak pokazują dane CBOS, osoby z tej grupy częściej niż pozostali podejmują niemal wszystkie analizowane aktywności: korzystają z komputera i internetu, oglądają treści na platformach streamingowych, uczestniczą w wydarzeniach kulturalnych, podróżują po kraju i za granicą, dokształcają się oraz biorą udział w zorganizowanych zajęciach. Skala tej aktywności jest wyraźna – 98% czyta książki i prasę, tyle samo podróżuje po kraju, 80% chodzi do teatru, opery lub na koncerty, a 75% regularnie uprawia sport.

Charakterystycznym wyróżnikiem tej grupy jest także wysoki poziom zaangażowania społecznego. Seniorzy wszechstronnie aktywni częściej niż inni uczestniczą w działaniach na rzecz innych ludzi, społeczności lokalnej oraz w opiece nad osobami starszymi i z niepełnosprawnościami w rodzinie. Ich aktywność nie ogranicza się więc do „konsumpcji czasu wolnego”, lecz obejmuje realny wkład w życie społeczne.

To jednocześnie najmłodsza wiekowo grupa seniorów – dominują w niej osoby w wieku 60–74 lata, najlepiej wykształcone, najlepiej sytuowane materialnie i mieszkające głównie w dużych miastach. Jest tu również najwięcej osób nadal aktywnych zawodowo oraz dobrze oceniających swój stan zdrowia. Aktywność idzie więc w parze z kapitałem – edukacyjnym, finansowym i zdrowotnym – co wyraźnie pokazuje, że wszechstronna aktywność w starszym wieku nie jest przypadkiem, lecz efektem długofalowej kumulacji zasobów.

2. Aktywni prywatnie

Drugą grupę tworzą seniorzy aktywni w sferze prywatnej – 34% badanych. Ich codzienność jest mniej intensywna niż w przypadku seniorów wszechstronnie aktywnych, ale zdecydowanie nie nosi znamion wycofania. Jak wskazuje CBOS, osoby z tej grupy podejmują większość analizowanych aktywności rzadziej niż liderzy aktywności, jednocześnie utrzymując regularne i stabilne relacje rodzinne oraz towarzyskie.

To właśnie seniorzy aktywni prywatnie niemal tak samo często jak grupa pierwsza odwiedzają rodzinę i krewnych poza miejscem zamieszkania oraz spotykają się ze znajomymi i przyjaciółmi w domu. Ich styl życia ma jednak bardziej tradycyjny charakter – wyróżnia ich częstszy udział w praktykach religijnych oraz nieco większe zaangażowanie w prace w ogrodzie lub na działce.

Telewizja, podobnie jak w całej populacji seniorów, pozostaje ważnym elementem codzienności, lecz nie jedynym sposobem spędzania czasu. To wyraźna grupa „środka”, pod względem wykształcenia, sytuacji materialnej, stanu zdrowia i aktywności zawodowej lokuje się ona pomiędzy seniorami wszechstronnie aktywnymi a seniorami wycofanymi. Warto zwrócić uwagę, że to właśnie w tej grupie relatywnie najczęściej mieszkają osoby z terenów wiejskich, co może tłumaczyć bardziej domowy, lokalny i zakorzeniony w codziennych obowiązkach charakter ich aktywności.

3. Seniorzy wycofani

Najmniejszą grupę stanowią seniorzy wycofani – 18% badanych. W tej grupie, poza oglądaniem telewizji, wszystkie inne aktywności podejmowane są najrzadziej. Część osób z tej grupy nadal uczestniczy w praktykach religijnych, sporadycznie spotyka się ze znajomymi w domu czy słucha radia i muzyki, jednak robi to wyraźnie rzadziej niż seniorzy z pozostałych kategorii. To obraz codzienności silnie ograniczonej, zawężonej do minimum aktywności i kontaktów społecznych.

Skala wycofania widoczna jest w szczegółowych danych dotyczących konkretnych form aktywności. Do teatru, opery czy na koncerty chodzi zaledwie 1% seniorów wycofanych, dokształcanie się w tej grupie praktycznie nie występuje, a podróże po kraju deklaruje jedynie 4% respondentów.

Równie jednoznaczna jest charakterystyka społeczno-demograficzna tej grupy. To najstarsi seniorzy – blisko co trzeci ma 80 lat lub więcej. Jest tu relatywnie najwięcej kobiet, osób gorzej wykształconych i gorzej sytuowanych materialnie. Seniorzy wycofani najgorzej oceniają swój stan zdrowia, a aktywność zawodowa w tej grupie niemal nie istnieje – pracę zarobkową deklaruje zaledwie 3% z nich. Wszystko to sprawia, że właśnie ta kategoria jest najbardziej narażona na trwałe społeczne wykluczenie i marginalizację.

Aktywność jako proces kumulatywny

Dane CBOS jednoznacznie pokazują, że aktywność w starszym wieku ma charakter kumulatywny. Kto jest aktywny w jednej sferze, z dużym prawdopodobieństwem pozostaje aktywny także w innych. Wszechstronnie aktywni łączą uczestnictwo w kulturze, edukacji, sporcie, podróżach i działaniach społecznych, podczas gdy wycofanie z jednej dziedziny bardzo szybko prowadzi do ograniczenia niemal wszystkich pozostałych form aktywności.

Potwierdzają to odpowiedzi na pytanie o rozwijanie hobby i zainteresowań. Regularnie poświęca im czas 29% kobiet i mężczyzn, a kolejne około 45% robi to sporadycznie. Jednak w grupie 80+ niemal połowa respondentów (47%) deklaruje, że nie rozwija swoich zainteresowań wcale. Różnice wyraźnie rosną wraz z poziomem wykształcenia i dochodów: wśród osób z wykształceniem podstawowym odpowiedź „nigdy” wskazuje 55%, podczas gdy wśród absolwentów studiów wyższych – jedynie 10%. Podobnie jest w przypadku zamożności: w najbiedniejszych gospodarstwach domowych brak aktywności deklaruje 42% seniorów, a w najzamożniejszych – tylko 8%.

Wiek, miejsce i pieniądze mają znaczenie

Styl życia seniorów silnie różnicuje także wiek. Najmłodsi seniorzy (60–64 lata) są najbardziej mobilni i aktywni – niemal połowa z nich nadal pracuje, a dobra samoocena zdrowia przekłada się na bogaty repertuar codziennych zajęć. Wyraźne zawężenie aktywności następuje po 80. roku życia, gdy pogarsza się stan zdrowia, zanika aktywność zawodowa.

Istotne są również różnice terytorialne. Seniorzy z dużych miast częściej korzystają z internetu, uczestniczą w kulturze, podróżują i angażują się społecznie. Na wsi dominują aktywności domowe, rodzinne i religijne – aż połowa seniorów regularnie uczestniczy tam w praktykach religijnych – przy jednocześnie ograniczonym dostępie do oferty edukacyjnej i kulturalnej.

Telewizor jako wspólny mianownik

CBOS podkreśla, że istnieją aktywności niemal uniwersalne dla całej grupy 60+. Oglądanie telewizji pozostaje najpopularniejszym sposobem spędzania czasu, niezależnie od typu seniora – wśród seniorów wszechstronnie aktywnych 97%, aktywnych prywatnie 98%, a seniorów wycofanych 95%.

Dekada zmian – ale nie dla wszystkich

Raport „Seniorzy 2.0” pokazuje wyraźną zmianę międzypokoleniową. W porównaniu z sytuacją sprzed dekady osoby 60+ są dziś znacznie bardziej zinformatyzowane, częściej korzystają z internetu, podróżują, uczestniczą w kulturze, uczą się, uprawiają sport i angażują społecznie. CBOS wiąże te zmiany m.in. z faktem, że dzisiejsi młodsi seniorzy wchodzili w dorosłość w czasie upowszechniania się nowych technologii, ale też z poprawą ich sytuacji materialnej.

To jednak nie jest historia powszechnego sukcesu. Dane pokazują jasno: korzyści z tych zmian rozkładają się nierówno. Nowoczesne, aktywne starzenie się pozostaje w dużej mierze domeną tych, którzy już wcześniej mieli więcej zasobów.

Wnioski: starość jako lustro nierówności

Z perspektywy polityk publicznych i debaty o starzeniu się społeczeństwa raport CBOS niesie ważne ostrzeżenie. Seniorzy nie są jednorodną grupą, a różnice między nimi nie zacierają się z wiekiem – przeciwnie, często się pogłębiają. Aktywność w starości nie jest wyłącznie kwestią „nastawienia”, lecz rezultatem długiego procesu akumulacji kapitału: zdrowia, pieniędzy, kompetencji i sieci społecznych. Jeśli więc mówimy o „aktywizacji seniorów”, warto jasno powiedzieć: największym wyzwaniem nie jest wspieranie tych, którzy już są aktywni, lecz dotarcie do grupy wycofanej – najstarszej, najsłabszej i najmniej widocznej.

Źródło: CBOS „Seniorzy 2.0”